# دانستنی‌های راديولوژي و تصوير‌برداری

- Category: سلامت
- Author: تحریریه علمی زیباشو
- Published: 2011-12-07T09:22:08+00:00
- Modified: 2011-12-07T09:23:26+00:00
- Canonical: https://www.zibasho.com/archives/5346
- Markdown: https://www.zibasho.com/archives/5346?format=md

---

امروز هيچ بيمارستان و كلينيكي را نمي‌توان بدون راديولوژی فرض كرد. دقيقاً دو ماه پس از كشف اشعه ايكس توسط دكتر ويليام كنراد رونتگن، فيزيكدان آلماني، اولين دستگاه راديولوژی در درمانگاهی شروع به تهيه عكس از [استخوان‌ها](http://www.zibasho.com/archives/5205)ی آسيب‌ ديده كرد. در سال 1895 ميلادی، اشعه ايكس به جامعه علمی معرفي شد و اولين عكس راديولوژی از دست خانم  برتا ‌رونتگن، همسر فيزيكدان آلمانی، تهيه شد كه در موزه مونيخ نگهداری مي‌شود. امروز حدود 115 سال و نُه ماه از كشف اشعه ايكس مي‌گذرد و چون ماهيت آن در ابتدا معلوم نبود، به‌نام اشعه مجهول نامگذاری شد.

ولي امروز همه ما مي‌دانيم كه در طيف امواج الكترومغناطيسي چيزي است شبيه ذرات نور يا فوتون. آقای رونتگن كه استاد انستيتو فيزيك ورزبورگ بود، در 30 ژوييه 1896، اولين مقاله مهم اشعه ايكس را در مجله معتبر «nature» به چاپ رساند. اولين پزشكان يا حكمايي كه از راديولوژي استفاده كردند، ارتوپدها، شكسته‌بندها و نظاره‌گر آنها از جمله آناتوميست‌ها يا تشريح‌دانان بودند. راديولوژيست‌ها امروزه در بخش‌هاي خود نه تنها از اشعه ايكس، بلكه از انرژي‌هاي ديگري براي تشخيص‌هاي پزشكي و گاهي براي درمان‌ از آنها استفاده مي‌كنند.
انرژی های مورد استفاده ديگر عبارتند از:
 مافوق صوت يا اوالتراسوند، امواج راديوفركانس، شبيه موج FM راديويي، انرژي مغناطيسي و به‌ ندرت امواج مادون قرمز و ليزر.


اشعه ايكس

اين امواج شبيه ذرات نور بوده و استفاده‌های بدون كنترل از آن زيان‌ بخش خواهد بود. اين انرژی اگر توسط پزشك استفاده و كنترل گردد، مهارشدني است؛ در غير اين صورت ممكن است زيان‌های جبران نشدني به بار آورد. استفاده از هر مقدار از اين اشعه زيان بخش است، اما چون تماس با مقدارهاي كم و سودبخش اشعه ايكس به تشخيص كمك می كند، در شرايط كنترل‌ شده استفاده از آن مجاز می باشد. از اشعه ايكس در راديوگرافي معمولی، راديوگرافی ديجيتال، ماموگرافي با اشعه ايكس، بررسی تراكم استخوان و سی تی اسكن اشعه ايكس، انواع آنژيوگرافی با اشعه ايكس استفاده مي‌شود. بعضی آنتي‌اكسيدان‌ها مي‌توانند زياده‌های اشعه ايكس را در بدن كاهش دهند؛ مانند انگور و ميوه‌های دارای ويتامين ‍C، ويتامين‌هاي A, E, C، داروهايي مانند رانیتيدين و سايميتيدين و ... . از عوارض اشعه ايكس می توان به ايجاد سرطان، كم خونی ها ، آنومالي‌های جنيني و در موارد حادتر مرگ موجود زنده اشاره كرد؛ ولي اصولاً دريافت اشعه زيان‌ بخش از طبيعت به‌ مراتب بيشتر از كارهای پزشكي است.

ما اشعه كيهاني را از فضا، امواج رادون را از سنگ و بتن و آجر و احياناً صنايع امروز دريافت مي‌كنيم. به جرات می توان گفت تا وقتي كه تحت نظر پزشك قرار داريد و با صلاحديد آنها راديوگرافي و حتي راديوتراپي مي‌شويد، نگران عوارض آن نباشيد؛ زيرا آنها كنترل مي‌شوند و از بعضي عوارض اشعه در جهت نفع بيمار استفاده مي‌‌گردد. مانند از بين بردن سلول سرطاني با امواج اشعه ايكس، اشعه گاما، اشعه آلفا يا بتا و حتي امواج راديوم و يا شتاب‌دهنده خطي.


انرژی اولتراسونوگرافی

از امواج سونوگرافی برای تشخيص سلامت جنين، مادر، دستگاه تناسلي داخلي مردانه و زنانه، بررسي شكل و سلامتی احشای داخلي، مغز نوزاد، حركت خون داخل عروق و قلب و بررسي سلامت خون يا رگ‌ها و نيز بعضي موارد درماني مي‌توان استفاده كرد. امواج سونوگرافی در حد تشخيص‌های پزشكی برای انسان و جنين ضرری ندارد، ولي در سطوح درماني و زياده‌روي در مصرف، نوعي از اولتراسوند كه از نوع  Pulsed يا ضربان‌دار در ضمن درمان‌هاي اولتراسونيك استفاده مي‌شود، مي‌تواند مضر باشد كه در اين مرحله مانند راديوتراپي اشعه ايكس بوده و عملاً براي از بين بردن سلول سرطاني و يا گرم كردن عضو بكار مي‌رود و زير نظر پزشك مسؤول قابل قبول خواهد بود. سونوگرافي حتي در مقياس‌هاي سه بعدي و چهاربعدي اگر سنجيده و با انديكاسيون‌هاي مجاز پزشكي صورت بگيرد، هيچ‌گونه ضرري براي انسان و جنين نخواهد داشت؛ اما بايستي در بررسي‌هاي سه بعدي پزشكان بايد دوره‌های تكميلی اختصاصي را گذرانيده باشند. در بررسي عروقي و گردش خون، مهارت‌هاي خاصي با سونوگرافي مورد نظر است كه با پديده داپلر تعريف مي‌گردد. در نجوم و رياضيات وقتي كهكشاني از ما دور مي‌شود، به رنگ قرمز و وقتي نزديك مي‌شود به‌رنگ آبي به ثبت مي‌رسد، اما در داپلر عروقي برعكس نجوم است و اگر خون به طرف ما بيايد، سرخ و سرخرگ و اگر دور ‌شود، آبي يا سياهرگ باشد. با ديدن رنگ و محاسبه شدت جريان خون و چگونگي عبور خون از تنگي‌ها و گشادي‌هاي رگ‌ها بيماري‌هاي قلبي و عروقي تشخيص داده مي‌شود. سن جنين و سلامتي او با تقريب‌هاي علمي مورد بررسي قرار گرفته و به ثبت مي‌رسد. امروزه در مجامع علمي پيشرفته بعضي از بيماري‌هاي جنيني قابل تشخيص زودرس و حتي در شكم مادر قابل درمان و جراحي هستند. اولتراسوند وسيله‌ای كم ضرر و حتي بي‌ضرر در مراحل تشخيص‌هاي راديولوژي است؛ به‌شرط آنكه تحت كنترل راديولوژيست يا پزشك متخصص انجام شود.



راديوفركانس

اين امواج بدون اينكه ديده شود يا به‌حساب آيند، اخيراً در راديولوژِی استفاده مي‌شوند. بيشترين مورد استفاده از امواج راديو فركانس كه شبيه امواج FM راديو هستند در داخل دستگاه MRI مي‌باشد كه عامل تحريك پروتون‌های  بدن انسان و گرفتن جواب از آنها در خلق تصاوير است. دومين كاربرد اين امواج در سوزاندن لخته‌ها و درمان واريس‌ها و نيز سوزاندن تومورهای [كبد](http://www.zibasho.com/archives/4977)، كليه، ريه، پستان و استخوان مي‌باشد. پس اين امواج هم تصويرساز هستند و هم مي‌توانند با حرارت بالاي 100 درجه تومورها را بسوزانند؛ بنابراين باز دخالت پزشك متخصص يا راديولوژيست است كه مي‌تواند با كارگردانی مثبت خود بين سود و زيان بيمار تصميم‌گيری و قضاوت كند.


امواج ليزر

از اين نوع امواج در بررسي و اندازه‌گيری محل‌های تابش اشعه ايكس، RF و بقيه انرژی ها استفاده مي‌شود؛ ضمن اينكه خود ليزر مي‌تواند برش‌دهنده و سوزاننده هم باشد؛ مانند سوزاندن لخته خون داخل واريس و يا سوزاننده ديسك بين مهره‌اي و يا تومورها. ليزر در تمام كارهاي تشخيصي و درمان پزشكي از دقت و تاثير خوبي برخوردار است.


امواج مغناطيسي

جوايز نوبل متعددي براي ابداع اشعه ايكس، طراحي دستگاه سي‌تي‌اسكن و MRI به رشته راديولوژي اختصاص يافته است كه «حداقل 4چهار مورد در ارتباط مستقيم»، دو مورد از آنها براي NMR و نام جديد MRI بوده است. MRI قبل از ابداع سي‌تي‌اسكن اشعه ايكس طراحي، اختراع و حتي ساخته شده بود، ولي وضوح تصويري كافي نداشت؛ لذا سي‌تي‌اسكن اشعه ايكس با ابداع آقاي مهندس ان- گادفري‌هانسفيلد انگليسي اختراع و ايشان موفق به دريافت جايزه نوبل شد. امروز براي تحقيقات، دستگاه MRI به‌قدرت 28 تسلا ساخته شده كه تا 4/9 تسلا براي تشخيص‌ها در انسان زنده مجاز اعلام شده است. در كشور ما دستگاه 2/0 تا 3 تسلا مشغول فعاليت هستند. تسلاهاي قوي‌تر براي فعاليت‌هاي بافت‌ شناسي و طيف نگاري يا اسپكتروسكوپي استفاده مي‌شوند. لوتربور، همكار دكتر محمود فروتن مافي، از راديولوژيست‌هاي برجسته ايراني مقيم امريكا در دانشگاه ايلي‌نوي بوده كه خاطرات جالبي را از خوابيدن اولين انسان‌ها در داخل ماشين MRI با قدرت 4/9 تعريف كرده است.

بيمار در برخورد با دستگاه MRI با دو انرژي روبه‌ رو مي‌شود
:
 اول امواج مغناطيسي كه وقتي بيمار داخل دستگاه قرار مي‌گيرد، پروتون‌هاي بدن او را نظام مي‌دهد. قدرت جاذبه در داخل ماشين MRI 5/1 برابر، يعني 45000 برابر قدرت جاذبه كره زمين است ورود هرگونه قطعه فلزي كه با آهن‌ربا قابل جذب باشد، بداخل اطاق و دستگاه MRI  ممنوع است؛ زيرا به دستگاه چسبيده و عملكرد آن‌را مختل مي‌كند و يا ضمن ربايش، قسمتي از بدن بيمار را زخم مي‌كند. وجود طلا، نقره، مس و تيتانيوم و بقيه فلزات كه آهن ربا آنها را حركت ندهد، اشكالي ندارد؛ ولي بازهم بهتر است داخل دستگاه نرود (دندان طلا و يا پروتز تيتانيوم در بدن بيمار چون ثابت و غيرقابل درآوردن است، اشكالي ندارد).

از سال 1990 به بعد همه دريچه‌هاي قلبي و ابزار فلزي پزشكي با دستگاه‌هاي MRI سازگار هستند؛ اما براي پروتزهاي قبل از 1990، حتماً بايد با پزشك راديولوژيست مسؤول مشورت شود. در داخل دستگاه MRI وقتي پروتون‌هاي بدن نظام خاص را به‌خود گرفتند، امواج RF در سطوح مشخص و محاسبه شده‌ به آنها تابانده مي‌شوند تا محورشان به مقدار مورد نظر منحرف گردد كه متعاقباً با خاموش كردن ارسال كننده RF و در برگشت محور پروتون به حالت قبل از تحريك مقدار RF پس داده شده را با گيرنده RF به ثبت رسانيده و با استفاده از معادلات خوارزمي كه همان آلگوريتم‌هاي وارده از غرب مي‌باشند، تصوير را درست مي‌نماييم. MRI نيز در حد تشخيص‌هاي پزشكي ضرري ندارد. از نظر زماني و در بعضي حالات هم MRI عوارضي خواهد داشت كه وجود پزشك راديولوژيست و برنامه‌هاي تصويرگيري محاسبه و از پيش نوشته شده از آن جلوگيري مي‌كند. مطلق‌ترين ممانعت براي ورود به دستگاه MRI و حتي اطاق MRI و يا پشت در اطاق همان باطری قلبی (pace macker)  است؛ چون اين دستگاه آنالوگ و غير ديجيتال است و در مجاورت دستگاه MRI از كار خواهد افتاد. MRI قدرت تشخيص زيادي در بيماري‌هاي مغز و نخاع ، سيستم عضلاني و مفصلي، مغز استخوان و عروق دارد؛ ضمن اينكه در تصويرنگاري عمومي بدن نيز كمتر از CT  نيست. انجام MRI از جنين نيز اشكال ندارد و مي‌تواند بعضي ناهنجاری های جنين را قبل از تولد تشخيص دهد و حتي حدس تشخيص در سونوگرافی را رد يا تاييد نمايد.


ماموگرافي

ماموگرافی يا [تصويربرداری از پستان](http://www.zibasho.com/archives/5006) با استفاده از اشعه ايكس، سونوگرافي و MRI مي‌باشد. انجام ماموگرافي با راديولوژي زير سن 30 سال انجام نمي‌شود؛ زيرا ضررش بيشتر از نفع آن مي‌باشد؛ اما انجام سونوگرافي و MRI زير 30 سال اشكالي ندارد و بعد از آن هم به‌عنوان مكمل ماموگرافي سودمند است. حدود 7 درصد از خانم‌ها دچار سرطان پستان مي‌شوند كه بيماريابي و تشخيص زودرس مي‌تواند مرگ و مير آنها را به كمترين مقدار برساند. در ماموگرافي MRI حتماً بايستي از تزريق وريدی ماده حاجب استفاده نمود. همواره لازم است براي تفسير هر عكس از پستان تصاوير قبلي براي مقايسه و مشاوره به راديولوژيست ارائه شود.


راديولوژی درمانی


در اين روش پزشك راديولوژيست به عنوان پزشك درمانگر يا عضوی از تيم درماني با يك سوزن يا لوله باريك و بدون ايجاد برش در بدن بيمار و از طريق سوراخ ظريفي به درمان بيماري مي‌پردازد و به اين ترتيب از جراحي جلوگيري مي‌كند يعني اگر دارو موثر است، بهتر از سوزن و اگر سوزن يا لوله‌ای مي‌تواند موثر باشد، بهتر از انجام جراحي است. از اين نوع درمان مي‌توان براي تهيه نمونه‌هاي بافتي (بيوپسي)، تخليه آبسه‌ها، كيست‌ها و ... درناژ و لوله‌گذاري براي تخليه مداوم چرك يا مايعات (نفروستومي و يا گذاشتن استنت‌ها)، درمان [ديسك كمر](http://www.zibasho.com/archives/2141)، درمان دردهاي عصبي و درمان عوارض بعضي از جراحي‌ها استفاده كرد.
دکتر جلال جلال شکوهی دبیر انجمن رادیولوژی ایران


زیبــا شــو دات کام




دکتر جلال جلال شکوهی
 دبیر انجمن رادیولوژی ایران

---
Source: Zibasho.com — https://www.zibasho.com/archives/5346