فریب خوردن!

این روزها با دختر و پسرهای زیادی گفتگو مي‌‌کنم که به من مي‌‌گویند گول خورده‌اند! مي‌‌گویند جنس مخالف یا همان طرف مقابل آنها، با رفتار یا با حرف‌‌هایش آنها را فریب داده است! مي‌‌گویند زمان و انرژی زیادی برای طرف مقابل مصرف کرده اند اما طرف مقابل، آنها را رها کرده، به اندازه آنها، برایشان انرژی مصرف نکرده، یا آنگونه که نشان مي‌‌داده آنها را دوست نداشته و سرانجام هم آنها را با یک عالم سوال و ابهام تنها گذاشته و رفته است. این دختر و پسرها با اصرار به من مي‌‌گویند که فریب خورده اند و من همیشه این سوال را از خودم و گاهی از آنها مي‌‌پرسم که واقعا چه کسی آنها را فریب داده است؟ طرف مقابل؟ یا خود آنها ؟!!! وقتی با خودمان صادق‌ترهستیم و گذشته را مرور مي‌‌کنیم متوجه مي‌‌شویم که در بسیاری از موارد، از همان ابتدا نشانه‌‌هایی را دیده و حس کرده بودیم که به ما مي‌‌گفتند که باید دقت بیشتری کنیم و موضوع را با عقل و درایت بیشتری بررسی کنیم و بدتر این که همیشه نشانه‌‌هایی هستند که به ما مي‌‌گویند خودت را به خواب نزن و برای خودت رویا بافی نکن، اما به این نشانه‌‌ها هم دقت نمی‌کنیم! تجربه درد آور فریب خوردن

تقريباً همه ما اين تجربه ناخوشايند و حتي دردناك را داريم كه گول خورده و گرفتار تبعات منفي فريب خوردن شده باشيم. اين گول خوردن ممكن است اختصاصي، يعني مربوط به يك موضوع خاص باشد كه نسبت به آن حساسيت داشته و آن را در سرنوشت خود مؤثر مي‌دانيم، يا عمومي باشد مثل زماني كه در خريد كالا يا پرداخت وجه يا موارد مشابه كلاه سرمان مي‌رود. معمولاً وقتي متوجه گول خوردنمان مي‌شويم كه ديگر كار از كار گذشته و جبران ضرر، سخت يا غير ممكن شده است. در اين حالت گويي در چاله بزرگي افتاده‌ايم كه براي مدتي امكان حركت درست و معقول، امكان رشد و پيشرفت و حتي امكان داشتن آرامش را از ما گرفته و زمان، امكانات و انرژي‌مان را به هدر داده است و بديهي است كه در چنين حالتي چاره‌اي جز خروج سریع نداريم. از طرفي، گرفتار شدن در این چاله‌‌ها آنقدر ناخوشايند است كه بعضي اوقات از ترسِ گول خوردن و تجربه ناخوشايند افتادن در آنها، از آن طرف بام مي‌افتيم، يعني زياده از حد محتاط و بي­اعتماد مي‌شويم و همه رفتارها و حركات افراد را به حساب فريب دادن خود مي‌گذاريم و تصور مي‌كنيم همه آدم‌ها مي‌خواهند از ما سوءاستفاده كنند. در اين حالت هم از تعادل خارج شده و به سمت حالتي بيمارگونه پيش خواهيم رفت كه به بدگماني و بي‌اعتمادي شديد نسبت به اطرافيان، و به از دست‌دادن عشق و محبت نزديكانمان در دراز مدت منجر مي‌شود.

فریب خوردن هم مانند هر اتفاق دیگری دلایلی دارد. در اینجا مي‌‌خواهیم به برخی از این دلایل اشاره کنیم :

وقتی خودشناسي ما ضعیف است اكثر ما در طول شبانه روز، و حتي در طول زندگي، بارها گول مي‌خوريم. گاهي اين گول خوردن ناشي از عدم خودشناسي است. در واقع براي بعضي از ما، لازم است قبل از آن كه ديگران را مسئول فريب دادن خود بدانيم، نگاهي به خودمان بيندازيم و از خود بپرسيم چه شد كه هشياري ام را از دست دادم؟ چه شد كه متوجه حيله‌‌هاي طرف مقابل نشدم؟ چرا حواسم را جمع نكردم؟ چه شرايطي باعث شد از عقل و منطق خود به درستي استفاده نكنم؟ چه شد كه گول خوردم؟ و با يافتن جواب اين سؤالات، يك يا چند گام به شناخت خود و رفع نقاط ضعفمان نزديكتر شويم و كمبودها و نيازهايمان را بشناسيم و آنها را از راه‌هاي معقول‌تري جبران كنيم. چون عدم شناخت صحيح خود، در بسياري موارد موجب مي‌شود نيازهايمان را هم نشناسيم و گاه براي رفع آنها اقدام مسئولانه اي نكنيم و در نتيجه به سادگي در دام‌‌هایي که سهواً يا عمداً آماده شده بيفتيم. متاسفانه گاهی ثروت طرف مقابل، زیبایی یا شرایط اجتماعی او، محبت او و بسیاری چیزهای دیگر باعث مي‌‌شوند خیالبافی کنیم و رسیدن به طرف مقابل را حق خود بدانیم در حالی که نظر او اینگونه نیست. همچنین گاهی طمع کردن و در نظر نگرفتن احتمالات مثبت و منفی در هر کاری باعث نرسیدن به هدف مي‌‌شود که ما اسم آن را گول خوردن مي‌‌گذاریم تا مسئولیت خود را کمرنگ کنیم .

نداشتن شاخص و معيارهای روشن يكي ديگر از دلايل فریب خوردن، نداشتن شاخص و معيار درست است. وقتي معيار و شاخص درستي نداريم هر جا كه پاي تشخيص يا انتخاب در ميان باشد احتمال گول خوردن مان افزايش مي‌يابد. بنابراين در اين حالت، انتخاب دوست، همسر، شغل، حتي انتخاب يك شبكه خبري، يك كالا يا يك تفريح مي‌تواند ما را در جايگاه فردي فريب خورده قرار دهد. همچنين تشخيص كيفيت مناسب يك كالا يا يك منبع اطلاعاتي يا حتي يك كتاب، تشخيص دروغ از حقيقت يا باطل از حق، تشخيص راه درست از راه انحرافي يا گمراه كننده و… نمونه‌‌هايي از تشخيص‌‌هايي هستند كه مي‌توانند ما را در صورت نداشتن معيار و محك صحيح به دامهاي مهلك بكشانند.

اما منظور از معيار چيست؟ معيار ابزاري است كه به وسيله آن مي‌توانيم از ورود انتخاب‌‌هاي تحميل شده از خارج، جلوگيري كنيم، بدين معنا كه وقتي معيار داريم همه ورودي‌‌هايي كه از بيرون به سيستم ما پيشنهاد مي‌شوند با آن معيار، مقايسه شده و اگر با آن همخواني نداشته باشند از ورودشان جلوگيري ميكنيم، در حاليكه اگر معيار درستي نداشته باشيم، چون به طور روزمره در معرض دهها انتخاب و تشخيص قرار ميگيريم احتمال گول خوردن مان هم افزايش پيدا ميكند. ما بايد سعي كنيم در انتخاب همسر، دوست، شغل، تحصيل و ساير موارد معيارهاي روشني داشته باشيم، داشتن معيارهاي روشن هم اغلب به اين برمي‌گردد كه بدانيم چه مي‌خواهيم و دانستن آنچه كه مي‌خواهيم نيز بستگي به شناخت و بينش صحيح نسبت به خود و جهان پيرامونمان دارد. اين كه براي رشد و شكوفايي روح و روانمان چه ميخواهيم و به چه نياز داريم؟ و اين كه براي رسيدن به هدف‌‌هاي پرارزش زندگي مان چه انتخاب‌هايي بايد داشته باشيم؟

متاسفانه گول خوردن به این دلیل، یعنی به دلیل نداشتن معیار یکی از عمده ترین دلایل فریب خوردن است. چون بسیاری از افراد همین که کسی به آنها پیشنهادی مي‌‌دهد یا به هر شکلی خود یا کالایی را وارد زندگی آنها مي‌‌کند نقش خود را از این پذیرش حذف مي‌‌کنند و همه تقصیر را بر عهده فرد دیگر مي‌‌دانند. در حالی که مراقبت کردن از حوزه انتخاب‌‌ها و اختیارات، از وظایف اصلی همه ما محسوب مي‌‌شود. این ما هستیم که همان طور که درب خانه مان را باز نمی گذاریم لازم است ورودی‌‌های دیگر به زندگی مان را نیز کنترل کنیم و هر کس یا هر چیزی را که به ما عرضه مي‌‌شود نپذیریم .

یک بعدی یا یکطرفه نگاه کردن

يكي ديگر از دلايل فریب خوردن، داشتن نگاه تك بعدي نسبت به مسائل، و نسبت به فضاي پيرامون و فرايندهاي اطراف است. وقتي تنها از يك زاويه به كارها و مسائل نگاه مي‌كنيم، مثلاً فقط زاويه مثبت يا منفي را مي‌بينيم، احتمال گول خوردنمان بيشتر مي‌شود. تجربه نشان مي‌دهد كه اكثر مسائل و امور، داراي وجوه سیاه و سفید و مثبت و منفي توأم هستند يعني وقتي ذهن را در اطراف آنها چرخش داده و از چند زاويه به آنها نگاه كنيم، هم وجوه مثبت و هم وجوه منفي را در آنها تشخيص مي‌دهيم و انتخاب صحيح‌تربسته به هدف، و اين كه وجوه مثبت و منفي از نظر كمي چقدر و از نظر كيفي تا چه حد همسو يا ناهمسو با اهداف ما هستند، رخ خواهد داد.

متأسفانه اكثر ما نگاه كردن از زواياي متفاوت را بلد نيستيم، يا به اندازه كافي براي كامل نگريستن تلاش نكرده و وقت نمي‌گذاريم و شرطي شده نگاه مي‌كنيم. در حاليكه داشتن نگرش چند بعدي يا نگاه كردن از بالا، يعني در حالتي كه امكان ديدن كل (و نه فقط اجزا) وجود داشته باشد احتمال ارتكاب به خطايي را كه مولوي، آن را با تمثيل فيل مطرح ميكند، كاهش خواهد داد. این را هم بگوییم که چاله‌‌ها، محدود به حوزه‌‌هاي مرتبط با گول خوردن نيستند. بسياري از اتفاقات و رويدادهاي زندگي و بسياري از رفتارها و موضع گيري‌‌هاي اطرافيان، مانند چاه عمل كرده و ما را در وضعيتي قرار مي‌دهند كه دچار هرز شديد انرژي، زمان و امكانات مي‌شويم. تقويت ويژگي‌‌هايي كه مطرح شد، منجر به هشياري بيشتر شده و مي‌توانند در جهت پيشگيري از به دام افتادن در انواع چاه‌‌ها یا چاله‌ها عمل كنند.

رکسانا خوشابی مشاور ارشد روانشناسی

زیبــاشــو دات کام