آشيانه‌هایي بـالنــده بسازید

همه ما در زندگي خود لحظاتي را به ياد داريم كه خانواده‌مان عملكرد صحيح و متناسب با ما يا با شرايط داشته‌اند. به موقع به دادمان رسيده‌اند يا  ما را در شرايط بد ياري داده‌اند. همچنين لحظاتي را به ياد داريم كه در خانواده احساس بدي داشته‌ايم و  شاهد بوده‌ايم كه خانواده‌مان عملكرد نامناسب يا ناشايستي داشته‌اند و نتوانسته‌اند درست تصميم بگيرند يا درست عمل كنند. نتوانسته‌اند درست واكنش نشان دهند يا رفتار مطلوبي داشته باشند. گرچه خانواده‌، كوچكترين واحد اجتماع است اما مهمترين آنها هم هست. در خانواده است كه شخصيت افراد شكل مي‌گيرد و پايه‌هاي سلامت روان يا خداي ناكرده بيماري‌ها و اختلالات رواني و رفتاري گذاشته مي‌شود. ما هر چه از خانواده و نقش آن بگوييم كم گفته‌ايم و همچنان جاي سخن گفتن درباره خانواده وجود دارد. شايد شنيده باشيد كه مي‌گويند دو نوع خانواده وجود دارد. خانواده بالنده و خانواده‌هاي غير بالنده.  در خانواده بالنده شرايط براي رشد و بالندگي فرد فرد خانواده‌، از والدين گرفته تا فرزندان‌، فراهم است.

در چنين خانواده‌هايي احترام و ارزش دهي به علائق و خواسته‌ها وجود دارد. افراد به هم اعتماد دارند و اعتماد به نفس شان هم بالا است. هر كس مي‌تواند بدون آنكه تحقير يا تمسخر شود از نظرات و عقايد و خواسته‌هاي خود سخن بگويد. همه مي‌توانند به حرف هم گوش كنند. گوش كردن واقعي. هر كس جايگاه و ارزش خود را دارد و كسي به خاطر خواسته‌ها يا احساسش زير سوال نمي‌رود. اما خانواده‌هاي غير بالنده درست برعكس‌اند. در‌اين خانواده‌ها كسي ارزش حقيقي ندارد. اعتماد به نفس‌ها پايين‌اند. احترام وجود ندارد يا كمرنگ است. شرايط رشد فراهم نيست بلكه بيشتر نوعي خودكامگي و زور و اجبار وجود دارد. كسي به حرف كسي گوش نمي‌دهد يا واقعا گوش نمي‌دهد. افراد خانواده در ابراز نظراتشان آزاد نيستند و بدتر از همه‌اين كه كسي نمي‌تواند از احساس واقعي‌اش حرف بزند. اگر مي‌خواهيد خانواده بالنده‌اي داشته باشيد بايد هميشه نكاتي را مد نظر داشته و بدان عمل كنيد. اولين ركن‌هاي هر خانواده‌اي زن و شوهر هستند. حتي قبل از آنكه زن و شوهر بچه‌دار شوند و خانواده شكل بگيرد لازم است خود آنها افرادي سالم و از نظر رواني پويا و بالنده باشند. در‌اين جا مي‌خواهيم بدانيم زن و شوهر پويا و بالنده به چه معناست؟

زن و شوهر درخانواده بالنده
يكي از دستاوردهاي غم انگيز روانشناسان و متخصصين خانواده‌اين است كه زن و مردي كه خود‌، از سلامت روان و رفتار برخوردار نباشند نمي‌توانند فرزندان سالم و بالنده داشته باشند. زن و مرد سالم ،علاوه براين كه بايد همه نشانه‌هاي سلامت را داشته باشند لازم است قبل از فرزندان به فكر بالندگي و موفقيت خود باشند. حتما تعجب مي‌كنيد و مي‌گوييد‌اين طور كه تبديل مي‌شوند به افرادي خودخواه و از خود متشكر! اما‌ اين طور نيست. بچه‌ها از پدر و مادري كه به خود توجه دارند و براي خود و نظرات و پيشرفت خود ارزش قائلند بسيار بيشتر چيز ياد مي‌گيرند تا از پدر و مادري كه خود را دوست ندارند و همه اميد و آرزويشان موفقيت فرزندان است. معمولا فرزندان دسته دوم بسيار لوس و خودخواه  يا بي انگيزه بار مي‌آيند. آنها حتي در زماني كه همه وسايل رفاهشان فراهم است تصور مي‌كنند زير فشارند. پدر و مادر خواهي نخواهي روي آنها بشدت متمركزند و بدون توجه به نيازهاي خود تنها نيازهاي فرزندان خود را برآورده مي‌كنند و خواهي نخواهي از آنها انتظار دارند كه دگرگون شوند و ناگهان تبديل شوند به يك انسان موفق و سرآمد. آنها الگوي مناسبي را به بچه‌ها نشان نمي‌دهند تا فرزندشان آنرا دروني كند و با آن همانند سازي كنند. الگويي كه  به فرزندانشان نشان مي‌دهند انسان درمانده و شكست خورده‌اي است كه در زندگي به هيچ نرسيده و حالا دارند فرزندشان را مجبور مي‌كنند تا به جاي آنها  به جايي برسد! فرزند از چنين مادر و پدري بيزار است. او خود را در پرقو مي‌بيند اما چه فايده؟ بيرون از پر قو‌، پدر و مادر ناكامي هستند كه خودشان هيچ ندارند و براي خود كاري نمي‌كنند در عوض دارند او را وادار به موفقيت مي‌كنند! در حاليكه موفقيت يك چيز اجباري و زوري نيست.

همانند سازي با والدين
فرزندان ما از سال‌هاي اوليه كودكي شروع به همانند سازي با ما مي‌كنند. روانشناسان معتقدند در حالت عادي فرزند با والد همجنس خود همانندسازي مي‌كند اما در برخي حالات كه طرح آنها از حوصله‌اين مقاله خارج است فرزند ما با والد غير همجنس نيز در برخي ويژگي‌ها و رفتارها همانند سازي دارد. او آگاهانه يا نا آگاهانه همان كارهايي را انجام مي‌دهد كه ما انجام مي‌دهيم. حتي الگوهاي ديگر‌مانند دروغگويي، واكنش‌هاي عصبي و پرخاشگري، شادي يا‌اندوهناكي و بسياري از رفتارهاي ريز و درشت را از ما ياد مي‌گيرد. بسياري از مراجعيني كه كودكانشان عصباني مي‌شوند، سر خود را به ديوار مي‌كوبند، موهاي خود را مي‌كشند‌، فرياد مي‌زنند‌، جيغ مي‌زنند يا… در هنگام مراجعه به روانشناس و بررسي و تحليل رفتارها متوجه مي‌شوند كه همه‌اين رفتارها را كودك از خود آنها يا همسرشان آموخته‌، آنرا دروني كرده و به عنوان يك الگوي ثابت رفتاري‌، حالا دارد همه آنها را اجرا مي‌كند! بنابراين هر آرزويي كه براي كودكان و كلاً  براي فرزندانتان داريد اول بايد خودتان به آن برسيد. هر رفتاري كه مي‌خواهيد فرزندتان داشته باشد بايد اول خودتان آن را داشته باشيد. اگر مي‌خواهيد فرزندتان راست بگويد بايد خودتان راستگو باشيد و اگر مي‌خواهيد رفتار پرخاشگرانه را از فهرست رفتارهاي كودكتان حذف كنيد نخست بايد آنرا از فهرست رفتارهاي خود پاك كنيد

! ارتباط در خانواده
يكي از مباحث مهم و كليدي در هر خانواده‌، ميزان ارتباط و كيفيت رابطه‌اي است كه بين افراد خانواده‌ايجاد مي‌شود. هر فردي در خانواده احتياج به توجه و محبت دارد. هيچكس از‌اين قاعده مستثني نيست. ممكن است فرزندان خصوصا در كودكي و نوجواني نياز بيشتري به محبت و توجه داشته باشند ولي پدر و مادر نيز نياز به محبت و توجه دارند.‌اين توجه و محبت‌، اگر بخواهد حقيقي باشد بايد در پرتو يك رابطه بالنده و موثر ابراز شود نه بصورت ماشيني. در يك رابطه خوب‌، هر دو طرف رابطه‌، لذت مي‌برند، ياد مي‌گيرند و توجه و محبت دريافت مي‌كنند و احساس رضايت مي‌كنند. در يك رابطه خوب هر دو طرف بلدند خوب گوش بدهند‌، عمق موضوعي را كه با آنها مطرح مي‌شود درك كنند و مي‌توانند در رفع مسائل به هم كمك كنند. پدر و مادر‌ها بايد ژست سوپرانسان بودن خود را وقتي سوپر انسان نيستند كنار بگذارند‌، و به شكلي حقيقي در رابطه ظاهر شوند. آنها حل المسائل نيستند‌، بال ندارند و نمي‌توانند همه مشكلات خانواده و فرزندان را به تنهايي حل كنند. بلكه بايد روش حل مسئله را به فرزندان بياموزند.

گاهي بد نيست مشكلات را با فرزندان مطرح كنند و وقتي كمكي از دست فرزندشان بر مي‌آيد از كمك او بهره مند شوند.‌اين بدين معنا نيست كه بايد بار خود را بر دوش  فرزندان خود بياندازند. بلكه منظور رشد دادن فرزند در محيط و شرايط واقعي است. به هر حال فرزندان ما بايد بدانند دنيا جايي است كه در آن محروميت‌، مشكلات‌، مسئله و ناكامي هم وجود دارد. ما نبايد فرزندان‌مان را از مشكلات دور نگه داريم بلكه اگر پدر و مادر خوب و بالنده‌اي باشيم بايد آنها را با روش‌هاي حل مشكلات و مسائل‌اشنا كنيم.‌اين كار با برقراري ارتباط موثر و درست با آنها و حتي با برقراري يك ارتباط سالم و موثر با همديگر (زن و شوهر) ميسر مي‌شود. اگر ارتباط برقرار كردن را بلد نيستيد‌، قبل از هر كار ديگري در زندگي ‌، به ياد گرفتن آن بپردازيد.

فرزندان شما همه زندگي شما نيستند!
يكي از باورهاي غلط و مخرب در عالم پدر و مادر‌ها‌اين است كه تصور مي‌كنند فرزندان آنها همه چيز زندگي شان هستند! ‌اين باور غلط هم در فرزندان آنها احساس گناه و ناراحتي دائمي‌ايجاد مي‌كند و هم وظيفه پدر و مادر بودن را براي خود آنها تبديل مي‌كند به وظيفه‌اي سخت و تنفرآميز! انگار خود آنها ماشين‌هايي هستند كه فقط بايد به فكر بچه‌هايشان باشند. يك لحظه هم آرامش و آسايش ندارند و مي‌خواهند هميشه درحال فراهم كردن همه چيز براي تنها چيزهاي زندگي شان، يعني براي فرزندانشان باشند!‌اين باور غلط چنان در برخي از پدر و مادر‌ها شكل گرفته است كه در گام‌هاي اول نمي‌توانند باور سازنده تري را جايگزين آن نمايند. باور به‌اين كه زندگي‌، از خود آنها هم انتظاراتي دارد. آنها به خداوند‌، به جهان و به همه كائنات مديون‌اند و در مقابل همه نعمت‌ها، استعدادها و مواهبي كه به آنها داده شده مسئولند. بايد خود را شكوفا كنند. بايد براي جهان كاري كنند و دين خود را ادا كنند اما متاسفانه چنين پدر و مادرهايي خود را ماشين‌هايي مي‌دانند در خدمت فرزندانشان. آدم آهني‌هايي كه بايد كار كنند بايد از خود مايه بگذارند و خود را فداي فرزندانشان كنند. مطمئنا فرزندان ‌اينها با ‌اين الگوهاي ماشيني يا هرگز به موفقيتي نمي‌رسند و يا اگر هم ظاهرا تحصيل كنند يا در زندگي شغلي موفق شوند‌، در زندگي شخصي خود احساس شادي و آرامش نخواهند داشت و‌اين چرخه معيوب‌، تا ساليان بعد همچنان تكرار مي‌شود.

به فرزندان خود انگيزه بدهيد
يكي  از مشكلات نسبتا عمومي والدين‌،‌ اين است كه مي‌خواهند به زور و اجبار فرزندشان را به سمت انجام كارها، انجام تكاليف، درس خواندن، رفتن به كلاس‌هاي فوق برنامه و بسياري امور ديگر سوق دهند. ‌اين كار جدا‌ً اشتباه است. اگر انگيزه دروني براي كاري وجود نداشته باشد بايك بولدوزر هم نمي‌توانيد فرزندتان را به جلو برانيد! انگيزه بايد از درون هر كس او را تشويق به پيشرفت  و يادگيري كند. متاسفانه والدين با تهديد، با تنبيه‌، با وعده‌هاي رنگارنگ، با نصيحت و‌ اندرز، با مقايسه، با كنترل و سختگيري و مشابه‌اين‌ها در فرزندان انگيزه‌هاي اجباري و كاذب‌ ايجاد  مي‌كنند. اما همه‌اين كارها نه تنها‌ اشتباهند بلكه در نهايت ‌ايجاد انگيزه موثري نمي‌كنند.

در عوض بهتر است والدين به‌اين مولفه‌ها توجه كنند:

اول: فرزندان خود را بشناسيد. استعداد، توانمندي، آمادگي و ويژگي‌هاي شخصي و منحصر به فرد آنها را بشناسيد و بر اساس آنها‌، بر اساس علائق و توانمندي هر يك، آنها را به سمت هنر يا دانشي كه بدان گرايش دارند سوق دهيد.
دوم: فرزندان را به جايزه عادت ندهيد. منظور‌ اين نيست كه به فرزندانتان جايزه ندهيد بلكه منظور‌ اين است كه انگيزه آنها را با شرط و شروط و پاداش و جايزه تحريك نكنيد. انگيزه‌هاي دروني را پرورش دهيد. مانند لذت بردن از انجام كار.
سوم: بيشتر از تاييد‌هاي كلامي استفاده كنيد. مثلا بگوييد كار خود را خوب انجام دادي. معلوم است استعداد خوبي در ‌اين كار داري و…‌اين كار بسيار موثرتر از گذاشتن شرط و شروط است.
چهارم: از دخالت بيجا پرهيز كنيد. خوب است كه والدين فرزندانشان را در انجام كارها راهنمايي كنند اما دخالت بيجا و به عهده گرفتن مسئوليت كارهاي آنها اصلا درست نيست.
پنجم: به فرزندانتان ابراز وجود را بياموزيد. داشتن فرزند منفعل كه هميشه «چشم» بگويد شايد از نظر پدر ومادر خوب و راحت باشد. اما براي خود فرزند اصلا مناسب نيست. بدين ترتيب او خلاقيت‌اش را از دست مي‌دهد و هميشه در حالت بلاتكليف باقي مي‌ماند. فرزند پرخاشگر هم يك مصيبت است. بنابراين در وسط‌اين جاده حركت كنيد. نه انفعال و نه پرخاش. اجازه دهيد  فرزندتان احساس و نظرش را آزادانه بگويد و بيان كند. هر جا لازم است استعداد و توانايي خود را مطرح كند. اما به شكل منطقي نه با پرخاش يا انفعال.‌ اين را به فرزندتان ياد دهيد. داشتن ابراز وجود سالم در خودتان‌، به فرزندانتان هم آن را خواهد آموخت.
خانواده خود را به خانواده‌اي بالنده تبديل كنيد. جايي براي رشد، شادي و لذت و تبادل محبت.(موفق باشيد)

سپاس بیکران از ركسانا خوشابي كارشناس ارشد مشاوره باليني

زیبــا شـــو دات کام