خط قرمزهای تغذيه در روزه داري
روزه داري مي‌تواند به تغذيه مناسب کمک شاياني کند. بدن انسان براي حفظ سلامتي خود همواره مقداري چربي به عنوان ذخيره انرژي در نقاط مختلف ذخيره مي‌کند. اين چربي‌ها به مرور ممکن است مقداري از کاروتنوئيدهاي خورده شده توسط فرد را در خود ذخيره نموده و تغيير رنگ دهند. به علاوه در مدت طولاني اگر اين چربي‌ها در بدن باقي بمانند، به شکل فشرده‌تر در آمده و احتمال مورد استفاده قرار گرفتن چربي‌هاي قرار گرفته در مرکز بدن نيز کمتر مي‌شود. روزه داري به بدن فرصت مي‌دهد تا اين چربي‌هاي زمانمند را بسوزاند و پس از پايان دوره روزه‌داري، به جاي آنها چربي تازه و مناسب‌تري را جايگزين نمايد. به ويژه براي افرادي که چربي زيادي در بدن خود ذخيره کرده‌اند، فرصت مغتنمي فراهم مي‌شود تا مقداري از چربی‌ها را براي توليد انرژي به مصرف رسانند و از اضافه وزن خود بکاهند.
گرچه روزه حتی برای افراد لاغر نيز می‌تواند مفيد باشد، ولی ذکر اين نکته ضروري است که اگر فرد بسيار لاغر و يا داراي بيماري لطمه زننده و يا شرايط فيزيولوژيکي خاصي باشد که طبق نظر پزشک، روزه‌داري منجر به صدمه به بدن او مي‌شود، روزه‌داري برای او قابل توصيه نخواهد بود.
بدن انسان علاوه بر نياز به انرژي براي زنده ماندن و انجام فعاليت‌هاي روزمره، به پروتئين‌ها نيز براي ساخت سلول‌هاي جديد (جايگزين سلول‌هاي مرده و نيز سلول‌هاي اضافه در زمان رشد و نمو) نياز دارد. اگر مقدار انرژي که از کربوهيدرات‌ها (اعم از کربوهيدرات‌هاي ساده مثل قند و شکر و يا انواع پيچيده مثل نشاسته موجود در نان، برنج، سيب‌زميني، ذرت و جو) و چربي‌ها (اعم از انواع حيواني و يا گياهي شامل روغن‌هاي مايع و جامد) به بدن مي‌رسد کافي نباشد، بدن به ناچار به سوزاندن پروتئين‌هاي با ارزش خود روي مي‌آورد. افرادي که در اثر داشتن رژيم‌هاي غذايي نادرست وزن زيادي را در مدتي کوتاه از دست مي‌دهند، در واقع عضلات خود را از دست مي‌دهند. لازم به ذکر است پروتئيني که در بدن از بين برود ممکن است مدت‌ها وقت و غذاي مناسب لازم باشد تا بتواند دوباره جايگزين شود. به همين ترتيب، اگر روزه داري براي کساني منجر به سوخت شديد پروتئين‌هاي بدن شود، لازم است رژيم غذايي اين افراد به دقت مورد بازنگري و کنترل قرار گيرد.
به هنگام روزه داری، سطح انسولين خون در طی روز پايين‌تر از روزهاي معمولي است. در واقع بدن از ذخاير انرژی خود يعنی گليکوژن يا قند حيوانی ذخيره شده در کبد و عضلات و همچنين از چربی موجود در بافت چربي براي تامين انرژي استفاده می‌کند که اينها موجب افزايش سطح انسولين خون نمی‌شوند و به همين دليل، هنگام روزه داری ميزان انسولين خون کمی‌پايين تر از روزها ی ديگر است. کاهش انسولين خون احتمال ذخيره چربی (شروع چاقی) و همچنين احتمال مقاوم شدن سلول‌ها به انسولين (که خود زمينه‌ساز شروع ديابت است) را کاهش می‌دهد. روزه‌داري علاوه بر اين که منجر به استراحت دستگاه گوارش می‌شود، سوخت‌وساز بدن را تنظيم کرده و احتمال ابتلا به برخی بيماری‌ها از جمله افسردگي و استرس، افزايش فشارخون، ميگرن، افزايش وزن، بي‌خوابي و گاها ديابت را کاهش مي‌دهد. با اين حال، در برخی موارد روزه داری می‌تواند در افراد بيمار لطماتی را به سلامت فرد وارد سازد که به همين دليل لازم است اين افراد برای اطمينان از بی‌خطر بودن روزه گرفتن با پزشک خود مشورت کنند تا درصورت احتمال لطمه به سلامتی، از روزه گرفتن خودداری نمايند. در اين مقاله به تاثير روزه‌داری بر بعضی بيماری‌ها می‌پردازيم. باشد که اطلاعات ارائه شده بتواند در امر راهنمايی مبتلايان به هنگام روزه‌داری سودمند افتد.
ديابت و روزه داري
ديابت از جمله بيماري‌هايي است که بسته به ميزان شدت و همچنين نوع آن، توصيه‌های متفاوتی برای روزه داری خواهد داشت. افراد مبتلا به ديابت که دارو دريافت مي‌کنند، با توجه به شدت بيماري و با مشورت پزشک ممکن است مجاز به روزه‌داري باشند. در مبتلايان به ديابت غيروابسته به انسولين (ديابت نوع 2) که داراي اضافه وزن بالا باشند (BMI بالاتر از 28 دارند) و با دريافت منظم دارو (به صورت 2 بار در شبانه روز) قندخون خود را کنترل مي‌کنند، روزه‌داري نه تنها مضر نيست، بلکه می‌تواند مفيد نيز باشد.
افراد ديابتي که داراي شرايط زير هستند (با تشخيص پزشک) لازم است از روزه داری خودداری نمايند.
1) افراد مبتلا به ديابت (چه از نوع وابسته به انسولين و چه غير وابسته به انسولين) که هنوز بيماري خود را کنترل نکرده اند و قند خون آنها هنوز به حد قابل قبولي نرسيده است.
2) مبتلايانی که قند بالا داشته، ولی هنوز از داروي خاص و همچنين فعاليت بدني مناسب جهت درمان ديابت پيروي نمي‌کنند.
3) مبتلايان به ديابت نوع 1 (وابسته به انسولين) که در روز چند نوبت لازم است انسولين تزريق کنند.
4) ديابتی‌های مبتلا به عفونت.
5) افراد مبتلا به پرفشاری خون کنترل نشده و همچنين آنژين (نوعي بيماري قلبي) درمان نشده.
6) آنان که سابقه کتواسيدوز ( افزايش اجسام کتوني درخون و ادرار) دارند.
7) افرادي که در طول روز 2 بار يا بيشتر به افزايش قندخون (هيپرگليسمي) ياکاهش آن (هيپوگليسمي) دچار مي‌شوند. اگر فرد دچار تعريق، عرق سرد و تپش قلب شود، اين نشانه افت قند خون است كه در اين صورت بايد روزه باز شود.
8) خانم‌های باردار و يا شيرده مبتلا به ديابت
9) افراد سالخورده مبتلا به ديابت
توصيه‌هاي لازم براي افراد مبتلا به ديابت در طول ماه مبارک رمضان
1) افزايش دريافت مواد غذايي پرچرب و پرکربوهيدرات و به طور کلي پرخوري در افراد ديابتي، منجر به افزايش قند خون و افزايش وزن خواهد شد. بيماران ديابتي در طول روزهاي ماه رمضان مانند روزهاي معمولي بايد از دريافت کالري بيش از حد و همچنين مواد غذايي حاوي کربوهيدرات ساده مانند قند و شکر بپرهيزند.
2) انجام فعاليت بدني سبک يا متوسط در افراد مبتلا به ديابت غيروابسته به انسولين، عارضه‌اي نخواهد داشت.
3) در طول ساعات روزه‌داري حتما قند خون و اجسام ستونی ادرار بايد در چندين نوبت بررسي شود.
4) وزن فرد بايد در طول ماه رمضان روزانه کنترل شده و در صورت هر گونه کاهش وزن شديد يا افزايش وزن بيشتر از 2 کيلوگرم، حتما با پزشک مشورت شود.
5) در صورت احساس هر گونه علايم ناشي از کاهش يا افزايش شديد قند خون، بايد روزه را باز کنند.
6) بعد از پايان ماه مبارک رمضان ميزان و نوع داروي مصرفي و همچنين رژيم غذايي به حالت قبل ازماه رمضان بر‌گردد.
7) اگر براي خوردن سحري بيدار نشوند، بهتر است از روزه گرفتن در آن روز منصرف شوند، زيرا احتمال پايين افتادن قند خون و عوارض ديگر افزايش می‌يابد.
8) اگر بعد از افطار قند خون بالاي ۲۵۰ باشد، لازم است شب بعد ۲۰ درصد از کالري دريافتي کم شود. اگر هنگام سحر نيز قند خون بالاي ۲۰۰ باشد، بايد از غذاي سحري دفعات بعدی ۲۰ درصد کم شود. چنانچه قند خون بالاي ۳۵۰ باشد، توصيه مي‌شود اصولاً روزه نگيرند.
9) چنانچه مصرف قرص فراموش شود (خصوصاً در صورتي که معمولاً قند خون بالاست)، بهتر است آن روز را روزه نگيرند .
10) بيماران ديابتي که به نحوي دچار عوارض مزمن ديابت بر کليه‌ها، چشم، قلب و … شده‌اند، هر چند ممکن است با روزه گرفتن دچار مشکل حادي نشوند، ولي براي پيشگيري از پيشرفت عوارض مزمن بهتر است روزه نگيرند و يا با متخصص مربوطه مشورت کنند.
روزه داري، عيوب انكساري چشم را تشديد نمي‌كند
روزه داري، عيوب انكساري چشم (نزديك بيني و دوربيني) را تشديد نمي‌كند و جز در موارد نادري مثل نزديك بيني شديد با نمره عينك بالاتر از 18، در موارد ديگر منعي براي روزه داري وجود ندارد. تغذيه عصب بينايي در افراد مبتلا به نزديك بيني شديد با نمره عينك بالاتر از 18، در اثر روزه داري مختل مي‌شود و به همين دليل متخصصان چشم به اين افراد توصيه مي‌كنند روزه نگيرند. بيماران مبتلا به آب سياه با فشار طبيعي دسته ديگري از بيماران چشمي هستند كه روزه‌داري براي آنان ممنوع است.
درباره علت بروز تاري ديد ناشي از گرسنگي بايد گفت تاري ديد که در برخي از افراد روزه دار ايجاد می‌شود، ارتباطي به عيوب چشم نداشته و عموما به دليل كم‌خوني، كاهش قند خون، افت فشار خون و يا ناشي از اختلالات خونرساني به چشم و مغز است.
روزه و سلامت رواني
روزه داري در بيماران مبتلا به افسردگي و بيماري‌هاي خفيف علاوه بر اين که انجام فريضه دينی است، ضمنا به عنوان يک شيوه روان درماني و تغيير رفتار محسوب شده و سلامت رواني را تقويت مي‌کند. روزه داري همچنين قدرت اراده و تصميم گيري و توان اجرايي اين بيماران را نيز افزايش مي‌دهد. البته بيماران مبتلا به اختلالات رواني، بايد علاوه بر تغذيه مناسب در ايام روزه داری، برنامه ريزي خاصي براي مصرف داروهاي خود در افطار و سحر نيز داشته باشند. لازم به يادآوری است که اگر اين بيماران در طی مراحل بهبود از تغذيه مناسب برخوردار نباشند، از نظر مکانيسم‌هاي تطابق رواني ضعيف‌تر عمل کرده و به خوبي نمي‌توانند با تغييرات حاصله از نظر سبک زندگي روزانه در اين ماه کنار بيايند، در نتيجه با عود و يا تشديد علايم بيماري مواجه مي‌شوند كه به همين دليل توصيه مي‌شود اين قبيل بيماران از روزه‌داري مستمر يک ماهه خودداري کنند.
روزه در سنگ کليه و بيماری‌های کليوی
با توجه به اين که در ماه مبارک رمضان، افراد در معرض کم‌آبي شديد قرار گرفته و مواد زائد با غلظت بالا در ادرارشان دفع مي‌شود، بنابراين در اين ماه براي پيشگيري از تشکيل سنگ‌هاي کليه و سيستم ادراري، بايد مبادرت به مصرف مايعات بيشتري در سحر و افطار نمايند. درعين حال، افرادي که تشکيل سنگ‌هاي ادراري در آنها فعال بوده و بيش از دو سنگ ادراري ظرف مدت 6 ماه داشته‌اند و يا هم‌اکنون داراي سنگ ادراري هستند، بهتر است موارد احتياط را در زمينه مصرف مايعات رعايت نمايند، اما روزه‌داراني که فقط يک نوبت سنگ ادراري درمان شده داشته‌اند، به شرط مصرف آب فراوان بين افطار تا سحر مي‌توانند روزه بگيرند، هر چند ضروری است که اين افراد کماکان تحت نظر پزشک متخصص باشند.
بيماران کليوي که تحت درمان دياليز قرار گرفته‌اند، بايد از روزه گرفتن خودداري کنند. با توجه به اينکه بيماران دياليزي قدرت تطابق پرخوري و کم‌خوري را ندارند و بيشتر اوقات هم کم‌اشتها هستند، از نظر پزشکي، قادر به روزه گرفتن نمي‌باشند.
در خصوص روزه داري براي بيماران كليوي (سنگ ساز)، توصيه‌می‌شود که اين افراد در طول روزه‌داري از انجام فعاليت فيزيكي سنگين و قرار گرفتن در معرض تعريق، خودداري نمايند و در طول شب براي رقيق كردن ادرار و شستشوي كليه‌ها مايعات فراوان بنوشند، تا حد امكان حجم غذاي دريافتي را كمتر نموده و به خصوص در مواقع سحري، غذاي سبك و آب زياد بنوشند و مصرف غذاهاي حاوي املاح سنگ ساز (مانند نوشابه‌هاي گازدار، غذاهاي با منشا حيواني كه به علت دارا بودن فسفات زياد، دفع كلسيم از ادرار را افزايش مي‌دهند) و غذاهاي حاوي اگزالات (از قبيل كاكائو، چاي پررنگ، آجيل و سبزيجاتي مانند، اسفناج، كلم، ريواس و گوجه فرنگي) را کاهش دهند.
روزه گرفتن برای مبتلايان به عدم تناسب وزن
برخی از مبتلايان به اضافه وزن، به منظور لاغر شدن تحت رژيم‌هاى درمانى هستند و با آمدن ماه مبارك رمضان دچار سردرگمی‌می‌شوند، زيرا محدوديت‌هاى ويژه غذايى آنان، زمان بندی خاص صرف غذا را می‌طلبد که در ماه مبارك اين زمان‌بندى‌ها به هم مى‌خورد. لازم به ذکر است که رژيم غذايى اين گونه افراد تغيير عمده‌ای پيدا نمی‌کند و تنها با چند جابه‌جايى جزئى و رعايت چند مسأله مهم به همان نتايج مقرر دست خواهند يافت. در واقع اين افراد همان مقدار مواد غذايی رژيم خاص خود را دريافت می‌نمايند، ولی ساعات دريافت غذا تا حدودی تغيير می‌يابد. به عنوان مثال، در روزهای عادی فاصله زمانی بين وعده‌های شام و صبحانه روز بعد، حدود 10 ساعت می‌باشد.
به همين ترتيب در روزهای ماه مبارک نيز مدت زمانی بين 14-10 ساعت بين سحری يک شب با افطار شب بعد فاصله وجود دارد. توصيه می‌شود صبحانه معمول روزهای غير روزه‌داری را در افطار صرف نموده و با فاصله قابل قبولی شام را بر اساس شام روزهای معمول (غير روزه‌داری)، صرف کنند. ضمنا ناهار روزهای معمول، در ايام روزه‌داری به سحری منتقل می‌شود. بديهی است که ميان وعده‌های روزهای معمول (شامل آنچه که در قبل از ظهر و عصرانه صرف می‌شد) نيز، بين افطار و زمان خواب قابل صرف می‌باشند.
بهترين زمان براى انجام فعاليت بدنى آهسته و پيوسته، بعد از افطار است، چرا كه انجام ورزش در طول روز موجب از دست دادن انرژى و تعريق گرديده و به نوبه خود می‌تواند سبب ضعف، بى‌حالى و سرگيجه شود. انجام پياده‌روى آهسته و پيوسته پس از افطار علاوه بر مصرف کالری، با ايجاد حركات عضلات شكم موجب به حركت واداشتن دستگاه گوارش و کمک به هضم مواد غذايى خورده شده می‌شود.
کسانی که تا حدودی لاغر هستند، می‌توانند به شرطی که غذای کافی را در وعده‌های افطار تا سحر دريافت کنند، اقدام به روزه داری نمايند. بايد توجه داشت که استفاده از مواد خيلي شيرين مانند زولبيا، باميه، شيريني و كيك به هنگام سحر به اشتها لطمه زده و تنها مدت زمان كوتاهي قند خون فرد را بالا نگه می‌دارند، بنابراين در هنگام سحر بهتر است از غذاهايي مثل سبزيجات، ميوه‌جات، مغزهاي گياهي، پنير، سبزي، گردو، نان، گوجه‌فرنگي، خيار، ميزان مناسب چاي و يا آب ولرم استفاده شود.
روزه و بيماری‌های قلبی
پزشكان معتقدند در اين ماه به دليل آن‌كه افراد از پرخاشگري، رفتارهاي تهاجمي، استرس و هيجان، كشيدن سيگار، مصرف چاي و قهوه دوري مي‌كنند، بنابراين امكان بروز سكته قلبي در آنها كاهش مي‌يابد. مجموعه اين تغييرات در وضعيت رفتار و تغذيه افراد، دو عامل مهم جهت حفظ سلامتي فرد در طول ماه مبارك رمضان است.
روزه به کاهش پرفشاری خون کمک می‌کند. افراد مبتلا به پرفشاري خون، بايد در طول روز، فشار خون خود را چك كنند. اگر در طول روز، بيمار دچار تغيير و بالا رفتن فشار خون شود، نبايد روزه بگيرد، اما اگر در طول روز فشار خون فرد تغيير نكرد، روزه گرفتن موردي ندارد.
حدود بيست روز پس از شروع ماه مبارك رمضان ميزان «هموسيستئين»، اصلي‌ترين عامل بروز سكته قلبي در خون افراد به‌شدت كاهش می‌يابد. از طرف ديگر، ميزان كلسترول خوب (HDL) نيز افزايش يافته و غلظت خون هم در حد طبيعي قرار می‌گيرد. كاهش ميزان تري گليسيريد‌ها و كلسترول بد (LDL) از ديگر اثرات مثبت ناشي از روزه‌داري در اين افراد خواهد بود.
بيماران قلبي- عروقي بايد طبق يك رژيم غذايي خاص روزه بگيرند و از مصرف غذاي سنگين در افطار خودداري نموده و درعين حال رژيم پايين آورنده فشار خون تجويز شده توسط مشاور تغذيه را رعايت نمايند. علاوه بر اين، عدم استفاده از غذاهاي نفخ‌آور (مانند حبوبات و شير در افرادي كه مدت زمان طولاني شير مصرف نكرده‌اند) و پرهيز از استرس براي اين بيماران توصيه مي‌شود. اين افراد براي تنظيم ميزان داروي مورد نياز خود با مشورت پزشك مي‌توانند از داروهايي با اثر درازمدت استفاده كنند و مصرف داروهاي ديورتيك را كاهش دهند.
روزه گرفتن در بارداری و شيردهی
زنان باردار در سه ماه اول بارداري به ويژه هشت هفته اول به دليل تشكيل سلول‌هاي مغزي جنين نبايد روزه بگيرند. پس از آن نيز تنها در صورتي يك خانم باردار مي‌تواند روزه بگيرد كه فعاليت روزانه كمي داشته باشد و آزمايش‌هاي خون و ادرار او نيز طبيعي باشد. خانم‌های شيرده از ماه دوم شيردهی درصورتی که کاهش شير در آنها اتفاق نيفتد و احساس ضعف و بی حالی شديد و يا سردرد و عوارض مشابه نداشته باشند، می‌توانند همزمان روزه بگيرند.
روزه داری در مبتلايان به نقرس
غذا نخوردن، روزه‌داري‌هاي طولاني و رژيم‌هاي كم كربوهيدرات به دليل ايجاد حالت كتوز مي‌توانند موجب تسريع حملات نقرس شوند. اين بيماري گاه منجر به جراحي مي‌شود. با پيشرفت بيماري، علايم سريع‌تر و براي مدت طولاني‌تر بروز مي‌كنند. برای جلوگيری از تشديد بيماری، عموما (طبق توصيه متخصص) بهتر است روزه‌داری انجام نشود.
روزه داری در مبتلايان به صرع
افراد مبتلا به صرع كه بايد قرص‌هاي ضد تشنج استفاده كنند، نمي‌توانند روزه بگيرند، زيرا ممكن است در طول روز دچار كاهش كلسيم و يا قند خون شده و تشنج كنند.
روزه داری برای مبتلايان به کم‌خونی
در كساني كه سطح شاخص‌هاي خوني در مرز پايين محدوده طبيعي مي‌باشد، كاهش دريافت مواد مغذي در ماه رمضان ممكن است ميزان اين شاخص‌ها را باز هم كاهش دهد. چنانچه شدت کم‌خونی در افراد بالا باشد به گونه‌ای که نيازمند دريافت مکمل آهن در چند نوبت روزانه باشند، روزه‌داری قابل توصيه نخواهد بود.
کسانی که مبتلا به کم‌خونی خفيف تا متوسط هستند بايد به كيفيت غذاي مصرفي خود در اين ماه مبارك توجه بيشتري نمايند و مصرف مواد غذايي غني از آهن و پروتئين‌ها به ويژه پروتئين‌هاي از نوع هم (اولويت گوشت قرمز به پروتئين گياهي) را افزايش دهند. همچنين مصرف ميوه‌هاي خشك به خصوص زردآلو و تمشك و مصرف آجيل خام (مانند پسته و بادام) براي آنها مفيد است. اين افراد بايد از مصرف چاي تا 2 ساعت بعد از غذا به ويژه پس از مصرف مواد غذايي غني از آهن پرهيز كنند.
سپاس از دكتر احمدرضا درستی متخصص تغذیه عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي تهران
زیبــا شـو دات کام
بیشتر بخوانید
پیشنهادهایی نزدیک به همین موضوع
ادامه گفتگو در جامعه
درباره «خط قرمزهای تغذيه در روزه داري» حرف بزنیم
در اتاق «پـوست و مو» تجربه‌ات را بگو یا سوال بپرس — کسانی با پوست و روتین شبیه تو منتظر شنیدن صدات هستن 💬
🧬 تجربه واقعی همزادهای پوستی — تیپ پوستت را انتخاب کن
💬 طرح تجربه یا سوال در اتاق پـوست و مو 🧬 پیدا کردن همزاد پوستی
دیدگاه‌ها
۰ دیدگاه · گفتگوی مؤدب و تجربه‌محور
🌸 برای ثبت دیدگاه و تجربه، وارد حساب زیباشو شو
دیدگاههای مجله با نام کاربری و تگهای پاسپورت زیبایی اعضا منتشر میشوند تا به انتخاب بقیه کمک کنند.
ورود یا عضویت سریع (۱۰ ثانیه)هنوز دیدگاهی نیست؛ اولین نفر باش.