جگرت را درياب!

شاید تا کنون این مساله برای شما یا اطرافیانتان پیش آمده باشد که با انجام یک آزمایش خون، پزشک متخصص بر اساس نتیجه آن درخواست سونوگرافی از کبد كرده و در نهایت تشخیص بیماری به نام کبد چرب داده باشد و این سوال در ذهن شما شکل گیرد که چرا با اینکه به‌ظاهر مشکل خاصی وجود نداشت، اما اکنون کبد درگیر این بیماری است.

تجمع چربي در كبد
کبدچرب غیرالکلی (NAFLD) به تجمع چربی در کبد به میزان بیش از 5-10 درصد وزن آن اطلاق‌ می‌گردد و شامل طیف وسیعی از بیماری‌های کبدی، از استئاتوز ساده تا سیروز کبدی و سرطان کبد می‌باشد. شيوع کبد چرب در دنیای امروز با تغییر شيوه زندگی و الگوی تغذیه به سرعت رو به گسترش است و اكثر مبتلايان به آن (45 – 100 درصد) در زمان تشخيص، علائم باليني خاصي ندارند و عمدتاً بیماری با تست‌هاي عملكرد كبدي غير‌طبيعي، به‌طور تصادفي تشخيص ‌داده‌ شده و با انجام سونوگرافی کبد تایید می‌‌شود، از این‌رو گاهی آن را بیماری خاموش نیز می‌نامند. آمار دقيقي از شيوع  كبد چرب غيرالكلي در جوامع مختلف وجود ندارد؛ اما برخي گزارش‌ها حاكي از اين است كه شايع‌ترين بيماري كبدي در ايران مشابه با جوامع غربي مي‌باشد و بویژه اینکه شيوع آن در افراد چاق حتي ممكن ‌است به 5/57 % – 74 نيز برسد. ابتلا به چاقي، ديابت، افزايش قندخون و كاهش‌ شديد وزن در کوتاه مدت (به ويژه در افرادي كه قبلا دچار چاقي مفرط بوده‌اند) از علائم خطری هستند كه پزشك را مشكوك به ابتلا به كبد چرب غيرالكلي به شكل تشخيص داده ‌نشده‌ مي‌كند. لذا با توجه به افزايش شيوع اضافه‌وزن و چاقي در جوامع، كبد چرب غيرالكلي نيز به‌عنوان يك مشكل بهداشت عمومي مهم مطرح‌است.

درمان

افزایش فعالیت بدنی: فعالیت‌ بدنی (ورزش‌های هوازی) در سندروم ‌متابولیک، دیابت نوع2، چاقی، اختلال ‌لیپیدی و مقاومت ‌انسولینی که همگی از عوامل خطر كبد چرب غيرالكلي می‌باشند، مفید است. ورزش به‌طور مطلوبی چاقی شکمی را کاهش مي‌دهد، اما از اتلاف توده عضلانی جلوگیری می‌‌كند. در بسیاری از مطالعات، تأثیر ورزش به صورت پیاده‌روی تند یا ورزش‌های هوازی به ‌همراه رژیم ‌غذایی مورد بررسی ‌قرار ‌گرفته و در اغلب آنها کاهش ‌وزن و بهبود سطوح آنزیمی گزارش ‌شده ‌است.
 درمان دارویی: درمان‌هایی با هدف مهار مسیر‌های منجر شونده به کبد چرب، مانند استفاده از داروهای افزاینده حساسیت-انسولینی، آنتی‌اکسیدان‌ها، عوامل ضد‌التهابی، پری یا پروبیوتیک‌ها پیشنهاد شده است اما بایستی برای درمان بالینی روتین بکار ‌گرفته ‌نشود.
 جراحی: در افراد با چاقی مفرط، شرایط خاص و با تشخیص پزشک، بهترین شیوه‌ درمانی، جراحی چاقی است. این شیوه با ایجاد 61 درصد کاهش‌وزن، موفق‌ و ایمن بوده، ولی باید با راهکار‌های مناسب برای حفظ وزن کاسته‌شده از پیامد‌های آن جلوگیری‌ شود.
رژیم‌درمانی: سالم غذا خوردن علاوه بر تأثیر بر کبد ‌چرب، می‌تواند اثرات سودمندی در پیشگیری از دیابت، بیماری قلبی-عروقی و سایر بیماری‌های مزمن مرتبط با تغذیه داشته ‌باشد. بررسی‌های اولیه نشان داده‌اند که کاهش‌وزن تا 10درصد وزن بدن می‌تواند آزمايش‌‌های کبدی را طبیعی كند، اما یافته‌های اخیر نشان‌ داده‌اند که حتی تغییرات کمتر در وزن بدن
(5/0- 3 کیلوگرم) می‌تواند موجب بهبود فعالیت التهابی، تخریب کبدی و یا بازگشت مقاومت ‌انسولینی شود. در مجموع، محدودیت انرژی دریافتی، رژیم دارای چربی‌های ‌اشباع کمتر و نسبتاً غنی ازچربی‌های غیر‌اشباع و محدود از نظر کربوهیدرات‌های زود‌جذب (شاخص گلیسمی پايین) و برعكس، مقدار بیشتر از کربوهیدرات‌های با سرعت جذب کمتر (به خصوص آنهایی که سرشار از فیبر ‌رژیمی هستند) توصیه می‌گردد.

عوامل خطر
 سن وجنس: كبد چرب غيرالكلي می‌تواند در هر سن و نژادی بروز کند، اما در کل افزایش سن با افزایش شیوع آن مرتبط است.
  چاقی: هر چند این بیماری می‌تواند در افراد غیر‌چاق نیز بروز ‌کند، اغلب در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاق رخ ‌می‌دهد. با توجه به اینکه توزیع چربی مهم‌تر از کل توده‌ ‌چربی است، لذا ارتباط مستقیمی بین چربی ‌شکمی و محتوای لیپید ‌کبدی، در چاقی‌شکمی مطرح است.
 اختلالات لیپیدی: افزايش تري‌گليسيريد خون، در 20 تا 81 درصد این بیماران گزارش‌شده و مستقل از چاقی و ترکیب هیپرلیپیدمی شایعی با كبد چرب غيرالكلي مرتبط ‌است. اما سطوح پایین کلسترول HDL و نیز مقاومت ‌انسولینی همراه با آن، خطر  كبد چرب غيرالكلي را دو برابر می‌کند.
 دیابت: وجود دیابت ‌نوع 2 به‌طور قابل توجهی خطر و شدت کبدچرب را افزایش‌می‌دهد؛ به طوری که شایع‌ترین بیماری مزمن کبدی در بیماران دیابتی می‌باشد.
 عوامل خطر دیگر: عوامل خطر دیگری همچون فعالیت جسمی كم، دریافت بالای چربی، پرخوری، افزایش وزن و دور کمر بالا، سابقه خانوادگی چاقی یا دیابت و سابقه کبد‌ چرب نیز حائز اهميت مي‌باشند.

اسید‌های چرب غیر اشباع
1-(اسید‌های چرب غیر اشباع با یک باند دوگانه): این دسته از اسید‌های چرب در غذا‌هایی نظیر روغن زیتون، مغز‌ها و … یافت ‌می‌شوند و تأثیر مثبتی در كاهش خطر بیماری‌های قلبی- عروقی و الگوی لیپیدی خون دارند؛ زيرا سطح LDL اکسید‌شده و کلسترول‌تام و تری‌گلیسرید را بدون کاهش پایدار HDL که در رژیم‌های کم‌چرب دیده ‌می‌شود، کاهش‌می‌دهد. بنابراین افزایش دریافت چربي‌هاي غيراشباع، به خصوص به عنوان جایگزین چربی‌های اشباع و در نسبت بالاتر در رژیم‌غذایی به‌جای کربوهیدرات، می‌تواند مفید ‌باشد.
2- PUFA (اسید‌های چرب غیر اشباع با چند باند دوگانه): PUFA دسته‌ای از اسید‌های چرب شامل n-6 و n-3 می‌باشد. جایگزينی PUFA با چربی‌های اشباع  می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی را کاهش ‌‌دهد. نسبت اسید‌های ‌چرب n-6 به n-3 در تعیین اثر PUFA روی شاخص‌های مختلف لیپیدی و غیر‌لیپیدی مهم است. تأثیر مثبت اسید‌های چرب n-3 بر اختلال لیپیدی و مقاومت ‌انسولینی سبب شده است که اسید‌های ‌چرب n-3 ترکیب رژیمی مهمی در بیماران مبتلا به كبد چرب غيرالكلي باشد. روغن ماهی که غنی از اسید‌های چرب n-3 است و گردو به عنوان منبع خوب اسید‌ α-لینولنیک نیز مفید است و الگوی ‌لیپیدی خون را بهبود ‌بخشیده و التهاب، استئاتوز و تخریب کبدی را در این بیماران کاهش مي‌‌دهد.

تأثیر اجزای رژیمی

کاهش انرژی دریافتی: این بیماران اغلب دریافت انرژی بالایی ‌دارند. یافته‌ها نشان ‌می‌دهند که کاهش ‌وزن متعادل در حدود 6 درصد، مقاومت ‌انسولینی، استئاتوز کبدی، همچنین سطوح آنزیم‌ها را بهبود ‌می‌بخشد.
 چربی: دریافت چربی در این بیماران اغلب نامتعادل است (نسبت پايین اسیدهای چرب غیراشباع به اسید‌های چرب اشباع). مطالعات پیشنهاد ‌نموده‌اند که رژیم غنی از روغن زیتون و روغن ماهی (نسبت به روغن ذرت) می‌تواند در بهبود استئاتوز ‌کبدی مفید واقع‌ شود.
چربی‌های اشباع:  با توجه به ارتباط دریافت‌ بالای اسید‌های چرب اشباع با خطر بيماري‌هاي قلبی- عروقی و مقاومت انسولینی پیشنهاد ‌شده است که دریافت چربی‌های ‌اشباع در بیماران كبد چرب غيرالكلي محدود‌ گردد.

تشخیص
این بیماران معمولاً از لحاظ بالینی نشانه‌اي ندارند؛ اما مي‌توان گفت، خستگی، احساس درد مبهم در ناحیه یک چهارم بالایی سمت راست شکم و گاهی در حالات پیشرفته بیماری، احساس بی‌اشتهایی و تهوع از علایم بیماری است. همچنین یرقان، ادم و … اغلب در حالت‌های شدید ممکن است دیده ‌شود. بررسی افزایش آنزیم‌های کبدی،  سي‌تي ‌اسکن، ام‌آرآي و بیوپسی (نمونه‌برداري) از راه‌های تشخیص این بیماری می‌باشند.

اسید‌های چرب ترانس
این نوع اسید‌های چرب در فرآورده‌های لبنی و روغن‌های هیدروژنه، مانند مارگارین یافت ‌می‌شوند. توصیه‌ها مبنی بر پرهیز از دریافت روغن‌های هیدروژنه در افراد در معرض خطر اختلال لیپیدی است؛ لذا این بیماران باید مصرف موادی چون خامه، سرشیر، کره و چربی حیوانی را محدود كنند.
 کربوهیدرات: بیماران كبد چرب غيرالكلي، اغلب رژیم‌های غنی از قند‌های ساده دارند. هر چند ترکیب ایده‌آل رژیم‌غذایی برای این بیماران هنوز تعیین‌ نشده ‌است، اما اجماع بر این است که دریافت اضافی کربوهیدرات نیز می‌تواند مضر باشد و بایستی تصحیح شود. این امر را می‌توان با محدود نمودن مصرف مواد قندی و شیرینی‌جات، برنج و نان‌های تهیه‌شده از غلات تصفیه شده محقق نمود.
شاخص‌گلیسمی و فیبر‌غذایی: دریافت فیبر‌محلول از منابعی مثل جوي دوسر منجر به کاهش کلسترول ‌تام می‌شود. کربوهیدرات‌های پرفیبر و با سطح گلیسمی پایین با تأثیرات مثبت بر پاسخ گلیسمیک و غلظت کلسترول، براي افراد مبتلا به اختلال پاسخ انسولینی مفید است؛ لذا به این افراد توصیه می‌شود در رژیم غذایی خود جایگاه ویژه‌ای را برای سبزیجات، میوه‌جات در مقابل آب میوه، غلات کامل مانند نان جو و انواع نان‌های سبوسدار و تهیه شده از غلات تصفیه‌نشده در نظر بگیرند.
پروتئین: اطلاعات اندکی پیرامون تأثیر کمیت، کیفیت و ترکیب پروتئین در این بیماران وجود دارد، اما نشان ‌داده ‌شده است که کمبود پروتئین یا سوء‌تغذیه می‌تواند منجر به استئاتوز گردد؛ بنابراین بایستی با تغذیه‌ای صحیح و متعادل از ابتلا به انواع مختلف سوء‌تغذیه، چه بیش‌خوری و چه کم‌خوری اجتناب كرد.

 عليرضا فرساد نعيمی-مجله پزشكي دانشگاه علوم پزشكي تبريز

زیبــا شــو دات کام