شـب زایـش خـورشــیـد

ایرانیان و حتی برخی ملل دیگر از صدها سال قبل تا کنون شب یلدا را جشن مي‌‌گیرند. در واقع‌، یلدا و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شود، یک سنت باستانی است؛ مردم روزگاران دور و گذشته، که اساس زندگی آنها را کشاورزی تشکیل می‌داد و در طول سال به دگرگون شدن فصل‌‌ها  و تغییرات  طبیعت عادت  کرده بودند ، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت‌های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند.آنان متوجه شده بودند که در بعضی از روزها  و فصول‌، طول روز بسیار بلند می‌شود و در نتیجه در آن ایام، بیشتر مي‌‌توانستند  از روشنی و نور خورشید  استفاده کنند و برای آنها این اعتقاد پدید آمد که نور، روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش‌اند.

مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی – هند و اروپایی، دریافتند که کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاهتر می‌شوند؛ از همین رو آن را شب زایش خورشید نامیدند. در واقع‌، ایرانیان باستان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند و از این رو به دهمین ماه سال دی (دی در دین زرتشتی به معنی دادار و آفریننده) می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود.

در گذشته، آیین‌هایی در این زمان  برگزار می‌كردند كه یكی از آنها جشنی شبانه بوده که مردم در آن تا بامداد بیدار مي‌‌ماندند تا به تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بنشینند. جشنی كه از لازمه‌های آن، حضور كهنسالان و بزرگان خانواده، به عنوان نماد كهنسالی خورشید در پایان پاییز بود و همچنین خوراكی‌های فراوان برای بیداری درازمدت در نظر مي‌‌گرفتند كه مانند  انار، هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند. این جشن‌، همانا جشن شب یلدا است که تا به امروز نیز ادامه یافته است. در زمان ابوریحان بیرونی نیز  به دی ماه، «خور ماه» (خورشید ماه) نیز می‌گفتند که نخستین روز آن خرم روز نام داشته است. خورماه  ماهی بوده که آیین‌های بسیاری در آن برگزار می‌شد. از آن جا که خرم روز، نخستین روز دی ماه، بلندترین شب سال را پشت سر دارد پیوند آن با خورشید معنای عمیقی پیدا مي‌‌کند. از پس بلندترین شب سال که یلدا نامیده می‌شود خورشید از نو زاده می‌شود و طبیعت دوباره آهنگ زندگی ساز می‌کند و خرمي‌‌جهان را فرا می‌گیرد.

روزصلح در ایران باستان
خور روز  یعنی همان یكم دی ماه در ایران باستان‌،  روز برابری انسان‌‌ها شناخته مي‌‌شد. در این روز همه مردم‌، حتی بزرگان باید لباس ساده مي‌‌پوشیدند تا یكسان به نظر آیند و كسی حق دستور دادن به دیگری را نداشت و كارها داوطلبانه انجام مي‌‌گرفت، نه تحت امر. در این روز جنگ كردن و خونریزی، حتی كشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بود. این موضوع را دشمنان ایرانیان هم مي‌‌دانستند و در جبهه‌‌ها رعایت مي‌‌كردند و خونریزی موقتاً قطع مي‌‌شد و بسیار دیده شده كه همین قطع موقت جنگ، به صلح طولانی و صفا انجامیده بود.

شب یلدا درزمان ما

مي‌‌توان گفت که آداب شب یلدا در طول زمان چندان تغییری نكرده است. در گذشته هم  ایرانیان در این شب، باقیمانده میوه‌‌هایی را كه انبار كرده بودند  و همین‌طور خشكبار و تنقلات مي‌‌خوردند و دور هم‌، گرد هیزم افروخته و بخاری روشن مي‌‌نشستند تا سپیده‌دم‌، بشارت شكستن تاریكی و ظلمت‌، و آمدن روشنایی و گرمي‌‌ را بدهد، زیرا كه به زعم آنان در این شب، تاریكی و سیاهی در اوج خود است. جشن یلدا در ایران امروز نیز,  با گرد هم آمدن و شب‎نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می‎شود. آیین شب یلدا یا شب‌چله، خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار، شیرینی و میوه‌های گوناگون است که گفته مي‌‌شود جنبه نمادی دارند و نشانه یبرکت، تندرستی، فراوانی و شادکامي ‌‌‌هستند. در این شب، حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پری آن، آینده‌گویی می‌کنند که البته بیشتر جنبه تفریحی دارد.

گرد آمدن اعضای خانواده

یکی از مهمترین رسم‌‌های شب یلدا، عبارت است از  جمع شدن اعضای خانواده‌‌ در منزل بزرگترین افراد فامیل‌، یعنی منزل مادربزرگ و پدربزرگ. در زمان ما با شروع مدارس، معمولا دید و بازدیدهای خانوادگی کمتر مي‌‌شود و سرد شدن هوا هم  موجب مي‌‌شود که تمایل افراد به بیرون رفتن از خانه‌‌ها کمتر شود. شب یلدا باعث مي‌‌شود خانواده‌‌ها یک بار دیگر دور هم جمع شوند‌، همدیگر را ببینند‌، با هم گفتگو و درددل کنند و اگر بتوانند در حل مسائل به همدیگر کمک کنند. همچنین با حضور در منزل بزرگترها و احترامي‌‌که به آنها  مي‌‌گذارند در واقع به آنها مي‌‌گویند که برایشان عزیز و گرامي‌‌اند. جا دارد هر یک از خانواده‌‌هایی که مي‌‌خواهند در منزل مادربزرگ و پدر بزرگ جمع شوند از قبل با همدیگر قرار بگذارند و تهیه برخی از خوراکی‌‌های شب یلدا را بر عهده بگیرند تا هزینه زیاد به کسی تحمیل نشود. یک خانواده مي‌‌تواند هندوانه یا انار بیاورد و خانواده دیگر مي‌‌تواند آجیل تهیه کند. پرخوری و خوردن مواد غذایی زیاد در شب یلدا متاسفانه منجر به دل درد بچه‌‌ها مي‌‌شود بنابراین مادر‌‌های خانواده باید مراقب باشند که کودکان پرخوری نکنند و بیشتر از دید و بازدید و بازی‌‌ها و تفریحات شب یلدا بهره ببرند.

فرصتی برای با هم بودن

شب یلدا فرصت خوبی برای با هم بودن است. با هم بودن تنها به معنای حضور در یک مکان نیست. بلکه در با هم بودن نیاز است یکدیگر را واقعا ببینیم و  مشاهده کنیم‌، پای صحبت همدیگر بنشینیم  و با هم همدلی کنیم و درک متقابل داشته باشیم. بنابراین بهتر است در این شب تمرکز خود را بر تماشای تلویزیون و خوردن خوراکی‌‌ها قرار نداده و کمي‌‌هم با هم باشیم و در کنار هم وقت بگذرانیم.

حافظ خوانی در بلندترین شب سال

به نظر من یکی از جالب ترین رسوم شب یلدا خواندن دیوان حافظ است. البته منظورم صرفا فال گرفتن با دیوان حافظ نیست‌، بلکه بیشتر بازخوانی و درک اشعار حافظ مد نظر است. خصوصا برای کودکان و نوجوانان‌، این رسم مي‌‌تواند یادآور فرهنگ و ادب ایرانی باشد. متاسفانه تعداد افرادی که نمي‌‌توانند از روی دیوان اشعار حافظ و حتی شعرای دیگر بخوانند کم نیست. خواندن حافظ در جمع به قرائت و فهم بیشتر اشعار زیبای حافظ در بین خانواده‌‌ها و خصوصا کم سن و سال‌ها کمک مي‌‌کند و در آینده خاطرات شیرینی را برای آنها رقم مي‌‌زند.

شب یلدا‌، فرصتی برای دوستی و محبت

به نظر من یکی از برکت‌‌های شب یلدا این است که افرادی که در قهر یا دلخوری از همدیگر قرار دارند مي‌‌توانند در این شب‌، در کنار هم حضور پیدا کنند‌، کدورت را کنار بگذارند و با هم آشتی کرده و صمیمیت خود را تجدید کنند. خصوصا این که آنها در منزل شخص ثالثی همدیگر را مي‌‌بینند و آشتی کردن ساده تر مي‌‌شود. جا دارد افراد خانواده‌‌ها این فرصت‌‌ها را در نظر داشته باشند و زمینه را برای آشتی اطرافیان در این شب فراهم کنند و دل‌‌ها را به هم نزدیک تر کرده و خصومت‌‌ها را پاک کنند. باشد تا خورشید محبت و بخشش نیز در خانواده‌‌ها  دوباره طلوع کند. پيشاپيش یلدایتان مبارک.

رکسانا خوشابی کارشناس ارشد مشاوره

زیبــاشو دات کام