رابطه های حساسیت زا!

بعضي‌ها به ماهي حساسيت دارند. تا ماهي مي‌خورند بدنشان به خارش مي‌افتد. برخي ديگر به هلو يا آلو حساسيت دارند و حتي نمي‌توانند دست‌شان را به هلو بزنند. عده‌اي هم هستند كه تا كيوي مي‌خورند حلق و گلويشان متورم مي‌شود و حساسيت شديد مشابه خفگي نشان مي‌دهند. حتي بعضي از افراد به نيش زنبور حساسيت دارند و با يك نيش ساده زنبور كارشان به بستري در بيمارستان مي‌‌كشد. گرچه در‌اين جا قصد نداريم همه عوامل حساسيت‌زا را بررسي كنيم، اما به يك نكته اشاره مي‌كنيم و آن اينكه بالاخره هر كس به چيزي حساسيت دارد.‌ اين حساسيت ممكن است جسماني باشد، مانند واكنش‌هايي كه بدن افراد به انواع خوردني‌ها يا حتي آنتي بيوتيك‌ها و داروها نشان مي‌دهد و يا مي‌تواند روانشناختي باشد؛ مانند حساسيت‌هايي كه به افراد خاصي داريم و هر كلمه يا حركت آن‌ها برايمان معني دارو حساسيت‌زا است. براي مثال يكي از اقوام ما، به مادرشوهرش حساسيت دارد و حتي از فكر ديدن او مريض مي‌شود.

طفلكي  مادر شوهر او، حتي اگر كار خاصي هم نكند عروسش به شدت آزرده و ناراحت عصباني و ملتهب مي‌شود و تا چند روز دمق است. يكي از دوستان من به رئيسش حساسيت دارد. تا رئيسش وارد اتاق مي‌شود، دست و پايش را گم مي‌كند و به عطسه مي‌افتد. از‌ اين دست حساسيت‌ها كم نيست. شما هم اگر افراد دور و بر خود را بررسي كنيد، با انواع ‌اين حساسيت‌هاي ناگفته و ناشناخته روبه‌رو مي‌شويد.

يكي از بدترين انواع حساسيت، حساسيت به همسر و  كلمات و رفتارهاي اوست؛ زيرا ديدار يك فرد خاص مانند مادرشوهر يا رئيس يا همسايه يا … هميشگي نيست، اما ديدار همسر، زندگي با او و قرار گرفتن در جوار او هميشگي است. چنين حساسيتي درست مانند‌ اين است كه كسي كه به هلو حساسيت داشته و هر روز مجبور باشد چند هلوي آبدار درشت بخورد و هر بار بيش از قبل احساس خارش يا خفگي كند!

چگونه كلمات حساسيت‌زا را حذف كنيم

اينك كه علل اصلي بيان كلمات حساسيت برانگيز را دانستيم، بايد‌ اين كلمات را از فرهنگ لغت خود حذف كنيم. اما چگونه؟ مدتي قبل فيلمي ديدم كه موضوعش مربوط به دانش‌آموزان يك كلاس درس دبستاني بود كه تا حدودي هم شلوغ و نافرمان بودند. معلم تصميم‌ گرفت جاي بچه‌هاي كلاس را تغيير دهد و به آنها دستور داد نيمكت خود را ترك كنند و روي نيمكت ديگري بنشينند. آنها اطاعت مي‌كردند، اما قبل از انجام دستور، نظر خود را بدون‌ اينكه حالت غر زدن يا پرخاش داشته باشند، بيان مي‌كردند. مثلاً يكي مي‌گفت: اصلاً از آن نيمكتي كه شما اصرار داريد آنجا بنشينم خوشم نمي‌آيد. ‌اين را مي‌گفت، ولي مي‌رفت و همان‌جا مي‌نشست. يا نفر بعدي مي‌گفت: من اصلاً دوست ندارم پهلوي فلاني بنشينم!‌ اين را مي‌گفت اما مي‌رفت و همان‌جا پهلوي او مي‌نشست. كاري كه دانش‌آموزان آن فيلم انجام مي‌دادند، در واقع نوعي ابراز وجود بود.

ابراز وجود، نوعي رفتار جرأت‌ آميز است كه به ما امكان مي‌دهد با رعايت احترام ديگران و مراعات منافع خودمان، احساسات و نظر صادقانه‌ خود را بدون اضطراب و تشويش و متلك‌گويي بيان كرده و بدون انكار يا ضايع كردن حق ديگران حقوق شخصي خود را مطالبه كنيم. پس ابراز وجود، زورگويي، سكوت، پرخاش يا تحمل بي‌مورد نيست.

وقتي احساس و نظر منفي يا مثبت خود را بموقع و مؤدبانه مطرح مي‌كنيم،‌ اين احساسات در ما انباشته نمي‌شوند و نتيجتاً مدتي بعد مثل يك كوه آتشفشان منفجر نخواهند شد! در عين حال طرف مقابل هم با بازخوردي كه از ما گرفته، فرصت و قدرت اصلاح خود را پيدا مي‌‌كند و رفتار نامناسب يا نابجا، در او تثبيت نمي‌شود. همچنين وقتي ابراز وجود را بلد باشيم، دست به رفتارهاي آب‌زيركاهانه، پنهاني و به قول معروف از پشت خنجر زدن و گفتن كلمات آزاردهنده نمي‌زنيم. تجربه نشان مي‌دهد بسياري از نافرماني‌ها و كارشكني‌ها و بعضي از پشت سر حرف زدن‌ها يا حتي تهمت‌ها و سخن‌چيني‌ها، نتيجه ترس از ابراز وجود هستند؛ بدين صورت كه فرد چون مي‌ترسد حرف دلش را بگويد يا به هر دليلي بلد نيست رودر‌رو نظرش را بيان كند، به ناچار آن را از راه‌هاي ديگر كه به ظاهر امن‌ترند، بيان مي‌كند.

بدين‌ ترتيب بعضي با اطاعت نكردن، برخي با كار ناقص، عده‌اي با گفتن كلمات حساسيت‌زا و عده‌اي هم با تخريب شخصيت ديگران، مخالفت يا نارضايتي خود را اعلام مي‌كنند. به همين دليل بهتر است والدين به فرزندانشان، مديران به كارمندانشان و معلمان به شاگردهاي‌شان و زن و شوهر‌ها به يكديگر، اجازه ابراز وجود صحيح را بدهند.‌ اين كار علاوه بر توانايي كه براي ابراز كننده دارد، اطاعت بيشتر او را هم در پي داشته و از طغيان‌ها و نافرماني‌هاي آتي جلوگيري خواهد كرد. احتمالاً لازم است خود ما به زيردستان يا افرادي كه به نوعي ملزم به اطاعت از ما هستند و حتي به اعضاي خانواده مان ابراز وجود صحيح را ياد بدهيم ( زيرا كس ديگري ‌اين كار را نخواهد كرد!)؛ يعني كمك كنيم ‌اين افراد در كنار اطاعت بموقع، ابراز به‌موقع هم داشته باشند و بتوانند نظر و احساس خود را بيان كنند به اين ترتيب، از شنيدن كلمات حساسيت‌زا و نامناسب و خشمگينانه در امان مانده و روابط‌مان سالم‌تر و كاراتر مي‌شود.

كلمات حساسيت برانگيز

بين زن و شوهر، همين طور بين مادر و فرزند يا پدر و فرزند و خلاصه بين همه كساني كه رابطه نزديك و صميمانه دارند، ممكن است كلمات و رفتارهاي حساسيت برانگيز وجود داشته باشد. گاهي حتي‌ اين كلمات معناي بدي ندارند، اما طرف مقابل مي‌داند كه معناي پشت پرده آن واژه چيست و آن معنا از نظر او تحقيرآميز، تمسخرآميز، خشمگينانه، و به نوعي آزاردهنده است. براي مثال مادري بود كه هر وقت به دخترش مي‌گفت «عزيزم» معني‌اش‌ اين بود كه «حالا چيزي نمي‌گويم اما بعدا حسابت را مي‌رسم»، و دختر از شنيدن‌ اين واژه به ظاهر محبت‌آميز به گريه مي‌افتاد. همچنين  پسري بود كه هر وقت به پدرش مي‌گفت «خوب» ، پدر عصباني مي‌شد و مي‌گفت ‌اين كلمه «خوب» كه تو مي‌گويي يعني «خفه شو»!

شما هم در رابطه‌اي كه با ديگران داريد جستجو كنيد و ببينيد كلمات حساسيت برانگيز شما و كلمات حساسيت‌زاي ديگران به شما چه هستند؟‌ آيا مي‌توانيد آنها را فهرست كنيد؟ دقت كنيد كه كلمات حساسيت‌زا در همه خانواده‌ها ثابت نيستند و از يك خانواده به خانواده ديگر يا از يك زوج به زوج ديگر متفاوت است.

علت ايجاد كلمات حساسيت زا
ايجاد كلمات حساسيت برانگيز، علل مختلفي دارد، اما مهم‌ترين آنها به شرح زير هستند:
وقتي نمي‌توانيم صادقانه و منصفانه حرف دل خود را بزنيم و ناچاريم در قالب‌هاي ديگري منظورمان را برسانيم، از كلماتي استفاده مي‌كنيم كه به مرور براي طرف مقابل ناراحت كننده و حساسيت برانگيز مي‌شود.
وقتي خشمگين و عصباني هستيم اما مي‌خواهيم خشم‌مان را پنهان كنيم، از كلمات حساسيت‌زا استفاده مي‌كنيم.
وقتي خشم فروخورده و قديمي و در واقع مسائل حل ناشده داريم و از قبل از دست كسي ناراحت هستيم، معمولا از كلمات آزار دهنده استفاده مي‌كنيم تا همان قدر كه خود ناراحتيم، او را هم آزار دهيم.
گاهي كلمات آزاردهنده را به جاي شخص مورد نظرمان، به ديگران مي‌گوييم و در واقع دق دلي خود را بر سر شخص بي‌گناهي تخليه مي‌كنيم.
گاهي هم چون روش‌هاي منطقي ابراز وجود را بلد نيستيم، از روش‌هاي آزاردهنده مانند متلك گويي، گفتن كلمات ناراحت كننده و مشابه آن استفاده مي‌كنيم.
وقتي در درون خود، طرف مقابل را تحقير و تمسخر مي‌كنيم و ارزش كافي برايش قائل نيستيم، احساس ما در قالب كلماتي كه حساسيت برانگيز هستند جاري مي‌شود.
گاهي هم ما منظور خاصي نداريم و ‌اين طرف مقابل ماست كه از قبل نسبت به برخي كلمات يا عبارات شرطي‌شدگي منفي پيدا كرده و ‌اينك نيز نسبت به همان كلمات يا مشابه آن واكنش نشان مي‌دهد.
همانطور كه ملاحظه مي‌كنيد، اكثر‌ اين موارد ريشه در يك چيز دارند، ‌اينكه ما نتوانسته‌ايم بموقع  و با روش‌هاي  درست، مناسب و منطقي مسائل‌مان را در روابط متقابل مطرح و حل كنيم.  نتوانسته‌ايم با روش مناسبي حرف دل خود را بزنيم و خود و نظرات خود را ابراز نماييم. نتوانسته‌ايم احساسات آزرده خود را كلامي و آنها را در زمان مناسب ادا كنيم. در نتيجه، خشم‌ها، ناراحتي‌ها، آزردگي‌ها و ناراحتي‌هاي فروخورده يا فعلي‌مان به صورت كلماتي خودنمايي مي‌كنند كه براي ديگران ناراحت‌كننده يا آزاردهنده‌اند.

ركسانا خوشابي روانشناس بالینی

زیبـا شـو دات کام