كيست تخمدان

با پيشرفت علم سونوگرافي و استفاده از آن جهت تشخيص زودرس توده‌هاي تخمداني، كم نيستند خانم‌ها و دختران جوان كه با يك گزارش سونوگرافي دال بركيست تخمدان با نگراني راهي مطب‌هاي متخصصان زنان و زايمان مي‌شوند. به اين جهت در اين مقاله به بحث در مورد توده‌هاي تخمدان و كيست تخمدان مي‌پردازيم.

افزايش سن و توقف هورمون‌‌سازي

با افزايش سن، تخمدان‌ها شروع به توقف هورمون‌سازي مي‌كنند و باعث بروز يائسگي مي‌شوند. در خلال دوران يائسگي آزاد شدن تخمك‌ها تدريجاً كم شده يا اينكه متوقف مي‌شود. به علاوه توليد استروژن نيز همچنين كم مي‌شود، رحم هم به اين تغييرات هورموني پاسخ داده و بافت داخل آن ساخته نمي‌شود كه باعث ايجاد پريود شود و به اين ترتيب پريود نامنظم مي‌شود تا اينكه به طور كلي متوف مي‌‌گردد. علائم يائسگي با كاهش تدريجي ترشح استروژن در تخمدان‌ها حادث مي‌شود. اين تخمدان‌ها مي‌توانند دچار كيست‌هاي ساده، كيست‌هاي كمپلكس يا مركب و تومورهاي تخمداني كه ممكن است خوش خيم يا بدخيم باشد، شوند.

آناتومي تخمدان‌ها و كاركرد آن‌ها
به طور كلي هر زن با دو تخمدان متولد مي‌شود كه جايگاه آنها در لگن خاصره اطراف رحم مي‌باشد. تخمدان‌ها محل ذخيره تخمك‌ها هستند. وقتي دختري به سن بلوغ مي‌رسد، تخمدان شروع به آزاد كردن تخمك مي‌كند شرايط باروري با آزاد شدن هورمون‌هاي زنانه استروژن و پروژسترون فراهم مي‌شود. تخمك‌ها به طور ماهيانه آزاد مي‌شوند كه به آن اوولاسيون يا تخمك‌گذاري مي‌گويند و آزاد شدن آنها باعث شروع سيكل ماهيانه در دختران جوان و زنان مي‌گردد. تخمدان‌ها در حقيقت خانه تخمك‌ها هستند. اين تخمك‌هاي آزاد شده از طريق لوله‌هاي رحمي به رحم مي‌رسند. اگر تخمك بارور نشود، مخاط رحم ريزش مي‌كند و به اين پروسه سيكل قاعدگي مي‌‌گويند. تخمدان‌ها فقط مخزني براي تخمك‌ها نيستند، بلكه محلي براي ترشح استروژن و پروژسترون نيز مي‌باشند كه باعث بروز خصوصيات زنانه مي‌شود.

تشخيص انواع كيست‌ها

كيست‌هاي ساده با رشد قسمتي از تخمدان و تجمع مايع داخل آن مشخص مي‌شوند، اندازه آنها معمولاً بالاي 3 سانتي‌متر است و نبايد با فوليكول تخمك كه در زمان تخمك‌گذاري گاهي حتي به اندازه 25 ميلي‌متر مي‌رسد، اشتباه شوند. بيشتر اين كيست‌ها خودبه خود يا با مصرف قرص‌هاي پيشگيري از بارداري در خلال 6 تا 8 هفته از بين مي‌روند. متأسفانه با پيشرفت سونوگرافي خيلي مواقع فوليكول‌هاي تخمداني كه فيزيولوژيك بوده و اندازه كمتر از 3 سانتي‌متر دارند، كيست اطلاق شده و باعث نگراني دختران جوان و خانم‌ها مي‌شوند. كيست‌هاي تخمدان در سنين قبل از يائسگي شايع‌اند و همانطور كه گفته شد ممكن است با سونوگرافي يا سي تي اسكن يا روش‌هاي راديولوژيك مغناطيسي (MRI) تشخيص داده شوند. كيست‌هاي تخمدان دوگونه هستند: كيست‌هاي ساده و كيست‌هاي كمپلكس يا مركب.

كيست‌هاي ساده
ديواره‌هاي نازك دارند و حاوي مايع مي‌باشند و در سونوگرافي خصوصياتي دارند كه به آنها كيست ساده اطلاق مي‌شود. مثلاً‌ در داخل آنها تيغه يا سپتوم وجود ندارد و يا توده‌اي در داخل كيست ديده نمي‌شود. اين كيست‌ها در خلال تخمك‌گذاري ايجاد مي‌شوند؛ به‌طوري كه ممكن است در خلال تخمك گذاري فوليكول بزرگ‌تر از معمول شده و به دليل اختلال عملكرد تخمدان به صورت كيست ظاهر شود. به اين كيست‌ها، كيست‌هاي فونكسيونل يا اختلال عملكرد تخمدان اطلاق مي‌گردد كه خطرناك و پيش سرطاني نيستند و همانطور كه گفته شده معمولاً بهبود مي‌يابند.

كيست‌هاي مركب يا كمپلكس
با حضور تيغه يا سپتوم در داخل كيست از نظر سونوگرافيك مشخص مي‌شوند كه آن‌ها را به حفره‌هاي متعدد تقسيم مي‌كند؛ به طوري كه كيست چند حفره‌اي ايجاد مي‌شود. داخل اين حفره‌ها از نظر سونوگرافيك ممكن است جوانه يا توده‌هايي رويت شود. ضخامت ديواره كيست‌هاي مركب بيشتر است و اين كيست‌ها ممكن است همراه با سرطان باشند؛ به خصوص اگر در سنين بعد از يائسگي ديده شوند. علاوه بر سونوگرافي معمولي، سونوگرافي داپلر در كيست‌هاي مركب ممكن است عروق بيشتري نشان دهد كه احتمال سرطان را بيشتر مطرح مي‌كند.

روش‌هاي تشخيص
وضعيت كيست تخمدان كه بر اساس بررسي‌هاي راديولوژيك مثل سونوگرافي، MRI لگن تشخيص داده مي‌شود و براساس آن كيست ساده يا كمپلكس ناميده مي‌شود و شرايط باليني بيمار مثل سن و علائم كيست، جراح زنان را مصمم به تحت نظر گرفتن بيمار يا جراحي و برداشتن كيست تخمدان مي‌كند. معمولاً كيست‌هاي ساده كه خيلي بزرگ نباشند (كمتر از 8-10 سانتيمتر باشند) يا كيست‌هاي مركبي كه به دليل خونريزي در تخمدان‌ها به دليل تخمك گذاري ايجاد شده باشند تحت‌نظر گرفته مي‌شوند. كيست‌هاي ساده بزرگ (بيشتر از 10 سانتيمتر) كه ممكن است با علائم درد همراه باشند يا كيست‌هاي كمپلكس و مركب كه قبلاً‌ توضيح داده شد، نياز به جراحي دارند.

جراحي
كيست‌هاي مركب (چند حفره‌اي) با ديواره ضخيم يا جوانه‌هاي داخل كيست در هر سني بعد از يائسگي بايد جراحي شوند، چون در اين سنين ديگر تخمك گذاري متوقف شده و اين كيست‌ها نمي‌توانند ناشي از خونريزي داخل تخمدان و تخمك‌گذاري ايجاد شده باشند. اندازه‌گيري بعضي از نشانه‌هاي شيميايي به نام تومورماركرها كه از همه مهم‌تر CA125 مي‌باشد، مي‌تواند به تشخيص و احتمال سرطاني بودن كيست‌هاي مركب كمك كند، اما این نشانه شيميايي در شرايط ديگر، خصوصاً در زنان قبل از يائسگي و بعضي ديگر از بيماري‌هاي زنان مثل آندومتريوز يا فيبروم رحمي ممكن است افزايش يابد.

توده‌هاي تخمداني
توده‌هاي تخمداني در اثر رشد سلول‌هاي غير طبيعي ايجاد مي‌شوند كه هميشه مترادف سرطان نيستند.
اين توده‌ها ممكن است خوش‌خيم يا بدخيم باشند. فرق تومورهاي خوش‌خيم با بدخيم آن است كه تومورهاي بدخيم انتشار مي‌يابند، ولي تومورهاي خوش‌خيم انتشار نمي‌يابند. حد وسط اين تومورها مي‌تواند تومورهاي مرزي باشند كه زير ميكروسكوپ توسط آسيب‌شناس تشخيص داده مي‌شوند. اين تومورها رشد آهسته‌اي دارند و ممكن است خصوصيات انتشاري و عودكننده داشته و بيمار نياز به جراحي‌هاي مكرر داشته باشد ولي در طول عمر بيمار تأثيري نمي‌گذارند.

شايع‌ترين توده‌هاي تخمداني
توده‌هاي خوش‌خيم تخمدان ممكن است در خانم‌هاي جوان كيست درموئيد باشد كه از سلول‌هاي جنيني به وجود مي‌آيند و شايع‌ترين توده تخمداني در زنان جوان است. اين توده‌ها از سلول‌هايي كه قرار است به تخمك تبديل شوند، به وجود مي‌آيند و ممكن است داخل آنها بافت‌هاي مختلف نظير دندان، مو، چربي و بافت‌هاي ديگر حتي بافت ريه ديده شود. ايجاد سرطان در اين توده نادر است؛ بخصوص در خانم‌هاي زير 40 سال. اين توده‌هاي تخمدان چون سنگين هستند و ممكن است باعث چرخش پايه تخمدان و علائم اورژانس به صورت پيچش تخمدان يا خونريزي يا پاره‌گي و عفونت شوند، بايد تحت جراحي واقع شوند. معمولاً‌ بعد از جراحي بيمار درمان مي‌شود و تأثيري در طول عمر او ندارد. در سنين بالاتر توده‌هاي خوش خيم تخمدان ممكن است فيبروم تخمدان باشد كه باز هم جراحي بايد انجام شود. توده‌هاي تخمدان در سنين حوالي يائسگي ممكن است با خصوصيات رشد آهسته تومورهاي گرانولوزاسل تظاهر كند و از نظر سونوگرافيك خصوصيات كيست كمپلكس داشته باشد. كه درمان آن نيز جراحي است.

در سنين بالاتر از يائسگي، توده‌هاي تخمدان ممكن است دليل سرطان اوليه تخمداني يا سرطان انتشار يافته از محل ديگر مثل معده، روده، پستان و غيره باشد. در اين موارد معمولاً‌ تخمدان‌هاي دو طرف بزرگ مي‌شوند كه به  آن تومور كروكنبرگ اطلاق مي‌گردد. به طور خلاصه با در نظر گرفتن خصوصيات سونوگرافيك توده‌هاي تخمداني و ميزان تومورماركرها، خصوصاً CA125 و سن بيمار تشخيص و احتمال خوش خيمي يا بدخيمي توده‌هاي تخمداني داده مي‌شود، ولي برش منجمد شده در حين جراحي به تشخيص قطعي نوع تومور به جراح كمك مي‌كند تا در مورد نوع عمل جراحي مناسب تصميم‌گيري كند. به اين ترتيب از جراحي بي‌مورد (عدم حفظ باروري در زنان جوان) يا جراحي ناكامل و نياز به جراحي مجدد جهت تكميل جراحي اول پيشگيري مي‌شود.

دکتر فاطمه قائم مقامی متخصص زنان زایمان

زیبـاشـو دات کام